mały|Zasięg blokady kontynentalnej w 1810 rokuGrafika przedstawia stan granic z 1812 roku, kiedy Katalonia została już wcielona do Cesarstwa. W 1810 r. była wciąż częścią okupowanej przez wojska napoleońskie Hiszpanii.
|alt=Mapa Europy. Zasięg blokady kontynentalnej w 1810 roku. Blokada obejmowała cały kontynent oprócz Portugalii i Imperium Osmańskiego. Blokada kontynentalna lub system kontynentalnyPojęcia te są przez dużą część badaczy używane wymiennie. Niektórzy historycy wprowadzają jednak rozróżnienie na „blokadę” jako politykę embarga wobec Wielkiej Brytanii i „system” jako związaną z blokadą politykę gospodarczą Francji wobec państw kontynentu – por. Ellis 2003, s. 109. – pełne embargo handlowe wobec Wielkiej Brytanii, stosowane pod naciskiem Francji przez państwa kontynentalnej Europy w latach 1806–1814. Blokada została wprowadzona przez Napoleona Bonaparte i narzucona sojusznikom Cesarstwa oraz pozostałym państwom europejskim. Miała na celu wykluczenie Wielkiej Brytanii z handlu europejskiego i w konsekwencji doprowadzenie do załamania brytyjskiej gospodarki oraz do klęski Zjednoczonego Królestwa w wojnie z Francją.
Od momentu ustanowienia system kontynentalny stał się podstawą polityki zagranicznej napoleońskiej Francji. Pozostałe państwa Europy zostały postawione przed groźbą wojny z Cesarstwem w przypadku niestosowania się do blokady. Aby zapewnić jej przestrzeganie, Napoleon rozszerzył na dużą część Europy francuski system administracji celnejRowe 2015, s. 187–188., a także przyłączył do Francji liczne terytoria na terenie Włoch, Niderlandów, Niemiec i Ilirii. Celem tych aneksji było ukrócenie przemytu brytyjskich towarów na kontynentGrab 2003, s. 70–72.Grab 2003, s. 171–172.Grab 2003, s. 195.Grab 2003, s. 90–91..
Jest kwestią sporną wśród historyków, do jakiego stopnia Napoleonowi udało się odciąć Wielką Brytanię od europejskich rynków zbytu. Wiadomo jednak, że gospodarka Francji ucierpiała na blokadzie bardziej niż brytyjska, która wbrew przewidywaniom francuskich władz nie uległa załamaniuAaslestad 2015, s. 8.. Polityka narzucania systemu kontynentalnego innym krajom miała natomiast poważne konsekwencje dla losów imperium napoleońskiego. Była bowiem jedną z głównych przyczyn francuskich inwazji na Portugalię (1807 r.) i Hiszpanię (1808 r.), które zapoczątkowały długą i kosztowną wojnę na Półwyspie Iberyjskim, poważnie angażującą siły CesarstwaAaslestad 2015, s. 6.Grab 2003, s. 146–147.. Natomiast w 1812 roku spór francusko-rosyjski o przestrzeganie przez Rosję blokady doprowadził do inwazji wojsk Napoleona na ten kraj i w konsekwencji zawiązania VI koalicji antyfrancuskiej, która w 1814 roku pokonała Francję i zmusiła jej cesarza do abdykacji.
Przyczyny Wielka Brytania stanowiła ciągłe zagrożenie dla rewolucyjnej, a potem napoleońskiej Francji. Brała udział w formowaniu kolejnych koalicji antyfrancuskich, a jej rząd udzielał hojnych subsydiów państwom walczącym z Napoleonem, finansując ich wysiłek zbrojnyAaslestad 2015, s. 9.. Od 1793 do 1814 roku Francja i Wielka Brytania były w stanie wojny, a jedyna przerwa w konflikcie nastąpiła w latach 1802–1803, po pokoju w AmiensGrab 2003, s. 9..
Wojna między Francją a Wielką Brytanią od samego początku miała również wymiar gospodarczy. Władze rewolucyjnej Francji już w 1793 roku zakazały importu brytyjskich towarów, a Brytyjczycy odpowiedzieli blokadą francuskich portówO’Rourke 2007.. Konflikt ekonomiczny zawieszono po pokoju w Amiens, ale został wznowiony po wybuchu kolejnej wojny w 1803 rokuMarzagalli 2002, akapit 5.. Jednak do czasu wprowadzenia blokady kontynentalnej restrykcje obejmowały jedynie Francję i okupowane przez nią terytoria, a wymiana handlowa między Wielką Brytanią a pozostałymi krajami kontynentu odbywała się bez przeszkódMarzagalli 2015, s. 84–85.. mały|Bitwa pod Trafalgarem – obraz Clarksona Stanfielda|alt=Obraz. Bitwa pod Trafalgarem w 1805 roku. Okręty francuskie i brytyjskie ostrzeliwują się.
Mimo silnej armii Cesarstwo Francuskie nie było w stanie pokonać zbrojnie Wielkiej Brytanii, ponieważ brytyjska flota dominowała na morzach, co uniemożliwiało inwazję na Wyspy. Stało się to zupełnie jasne po wygranej przez Brytyjczyków bitwie morskiej pod Trafalgarem w październiku 1805 rokuGrab 2003, s. 30.. Jednak na kontynencie przebieg wojen z sojusznikami Wielkiej Brytanii był pomyślny dla Napoleona. Po zwycięskiej bitwie pod Austerlitz w grudniu 1805 r., w której pokonał połączone siły Austrii i Rosji, cesarz Francuzów zawarł z Austrią korzystny pokój w Preszburgu. W kolejnym roku utworzył z podporządkowanych Francji państw niemieckich Związek Reński, czym sprowokował wojnę z Prusami. W krótkiej kampanii w październiku 1806 r. wojska francuskie rozbiły armię pruską w bitwach pod Jeną i Auerstedt i zajęły Berlin. W wyniku tych wojen Francja zdobyła dominującą pozycję w EuropieGrab 2003, s. 11–13..
Dzięki temu Napoleon mógł wprowadzić w życie plan uderzenia w brytyjską gospodarkę przez blokadę kontynentalną, a więc rozszerzenie dotychczasowego embarga na produkty brytyjskie na wszystkie kraje kontynentalnej Europy. Celem takiego posunięcia było odcięcie Zjednoczonego Królestwa od rynków zbytu i dostaw surowców. Napoleon liczył, że złamie to gospodarkę angielską i skłoni Brytyjczyków do ustępstwAaslestad 2015, s. 5.. Aby taka polityka była skuteczna, musiałyby się do niej stosować wszystkie kraje europejskie. Po francuskich zwycięstwach nad Austrią i Prusami taki scenariusz stał się możliwyMarzagalli 2015, s. 85..
Blokada Ustanowienie mały|Francuscy żołnierze w Lipsku szukają nielegalnych towarów – miedzioryt Christiana Geißlera, 1824 r.|alt=Rysunek. Ulica w Lipsku, francuscy żołnierze szukają towarów z przemytu. Kupcy pokazują im zawartość skrzyni. Napoleon wprowadził blokadę kontynentalną dekretem berlińskim z 21 listopada 1806 rokuWoolf 1991, s. 144–145.. Na jego mocy wszelkie więzy handlowe Francji i innych państw europejskich z Wyspami Brytyjskimi i ich koloniami miały być zerwane, przebywający na kontynencie Brytyjczycy podlegali internowaniu, a ich dobra konfiskacieGrab 2003, s. 29.. Dekret nakazywał również zerwanie kontaktów pocztowych z Wielką BrytaniąSchroeder 1994, s. 308..
Blokada została narzucona sojusznikom Francji oraz pozostałym państwom kontynentu. Bezpośrednio po ogłoszeniu dekretu berlińskiego system kontynentalny objął Francję i jej państwa wasalne – Królestwo Włoch, Etrurię, kraje Związku Reńskiego, Królestwo Neapolu, Holandię i Hiszpanię. W wyniku pokoju w Tylży w lipcu 1807 r. do blokady przystąpiły Rosja i Prusy oraz nowo powstałe Księstwo Warszawskie, a jeszcze w tym samym roku dołączyły do niej również Austria, Portugalia i DaniaMarzagalli 2002, akapit 7.Skarbek 1876, s. 152.. W 1810 r. częścią systemu kontynentalnego stała się także Szwecja – jej udział w blokadzie był warunkiem zawarcia pokoju z CesarstwemJorgensen 2004, s. 178–179..
Dekret berliński miał bezprecedensowy charakter, gdyż bez zgody poszczególnych, teoretycznie niepodległych państw, narzucał im francuską politykę gospodarczą. Kraje europejskie musiały z dnia na dzień wprowadzać drastyczne zmiany prawne i handlowe, a nadzorcami ich rządów w zakresie przestrzegania dekretu byli francuscy ministrowie. Państwom, które nie chciały dostosować się do rygorów systemu kontynentalnego, Napoleon otwarcie groził wojnąGrab 2003, s. 146.. Egzekwowanie blokady stało się podstawą francuskiej polityki zagranicznej od 1806 roku i zmusiło wszystkie kraje kontynentu do opowiedzenia się po jednej ze stron w konflikcie francusko-brytyjskimTulard 1987, cz. II, rozdz. 6..
Eskalacja konfliktu handlowego Brytyjski rząd w reakcji na wprowadzenie blokady kontynentalnej wydał serię rozporządzeń (Orders in Council), które nakazywały statkom krajów neutralnych udającym się do portów na kontynencie zawijać najpierw do portów brytyjskich. Statki niestosujące się do tych przepisów miały podlegać konfiskacie. W odpowiedzi Napoleon ogłosił pod koniec 1807 r. dekrety mediolańskie, w których zakazał neutralnym statkom odwiedzania portów w Wielkiej Brytanii, również pod groźbą przepadku. Od tego czasu każdy statek handlowy na wodach europejskich mógł zostać skonfiskowany przez jedną z walczących stron, niezależnie od tego, skąd i dokąd płynął.
Na mocy dekretów mediolańskich na kontynencie wprowadzono także dalsze restrykcje dotyczące towarów kolonialnych, takich jak kawa, tytoń czy cukier. Według nowych przepisów handel nimi był legalny tylko pod warunkiem, że udowodniono ich pochodzenie z kolonii innych niż brytyjskieSchroeder 1994, s. 326..
Brytyjski atak na Danię mały|Pożar Kopenhagi w czasie brytyjskiego bombardowania – obraz Christiana Lorentzena|alt=Obraz. Pożar Kopenhagi bombardowanej przez brytyjskie okręty. Ludzie na placu biegają w panice, za nimi płoną budynki. Po traktacie w Tylży w lipcu 1807 r. sytuacja Zjednoczonego Królestwa znacząco się pogorszyła ze względu na zerwanie stosunków handlowych z Rosją. Co więcej, do Londynu dotarły informacje, że car Aleksander zobowiązał się w umowie z Napoleonem do wywierania wpływu na państwa skandynawskie, aby i one dołączyły do systemu kontynentalnego. Wydarzenia te oznaczały wielkie niebezpieczeństwo dla strategicznie ważnego dla Brytyjczyków handlu z krajami nadbałtyckimi. Wobec tego brytyjski rząd zdecydował się na zbrojną demonstrację wobec Danii, by nie dopuścić do jej przystąpienia do blokadyWitt 2015, s. 155–156.Schroeder 1994, s. 327–329.. Pośrednim celem tej operacji było nakłonienie Rosjan do wycofania się z systemu kontynentalnego – wpłynięcie Royal Navy na Bałtyk miało być sugestią, że w razie oporu cara przed przywróceniem normalnych relacji handlowych Brytyjczycy mogą zniszczyć rosyjską flotę.
W sierpniu 1807 roku brytyjskie okręty zbliżyły się do Kopenhagi. Wobec duńskiego rządu zostało wystosowane ultimatum, w którym żądano przystąpienia kraju do antyfrancuskiego sojuszu z Wielką Brytanią i przekazania Anglikom duńskiej marynarki wojennej. Ponieważ zaakceptowanie takich warunków oznaczałoby nieuchronną wojnę z Francją, Duńczycy na początku września odrzucili propozycję. W rezultacie brytyjska flota zbombardowała Kopenhagę – w ciągu 3 dni w ostrzeliwanym mieście zginęło około 2 tysięcy cywilów. Wobec angielskiej przewagi stolica Danii skapitulowała i przez kilka tygodni była okupowana przez Brytyjczyków, którzy w tym czasie zniszczyli lub przejęli niemal wszystkie duńskie okrętyJorgensen 2004, s. 98–101.. Mimo militarnego sukcesu atak nie przyniósł Wielkiej Brytanii spodziewanych korzyści dyplomatycznych, gdyż niedługo później Dania zawarła sojusz z Francją i przystąpiła do blokady kontynentalnej, a Rosja również nie mogła sobie pozwolić na zerwanie układu z Napoleonem. Ponadto agresja na neutralne dotąd państwo wywołała antybrytyjskie nastroje na kontynencie i stała się wygodnym argumentem propagandowym dla Napoleona. Z drugiej strony, dzięki zwycięstwu Wielka Brytania zajęła należącą do Danii wyspę Helgoland oraz duńskie kolonie w Indiach, a także zażegnała niebezpieczeństwo zablokowania cieśnin duńskich dla brytyjskich okrętówJorgensen 2004, s. 101–102..
Polityka Francji wobec opornych państw Brytyjska agresja na Danię miała podobny charakter, jak działania napoleońskiej Francji wobec państw, których rządy nie chciały dostosować się do jej polityki gospodarczej. Pierwszym krajem, który naraził się na konsekwencje oporu wobec systemu kontynentalnego, była Portugalia. Jej rząd pod groźbą wojny z Francją zgodził się na przystąpienie do blokady, jednak odmówił aresztowania przebywających w kraju Brytyjczyków i skonfiskowania ich dóbr. To częściowe zlekceważenie zapisów dekretu berlińskiego doprowadziło do francuskiej inwazji na Portugalię w 1807 roku, a w konsekwencji również do wojny z Hiszpanią, która wybuchła rok później.