Spinel (spinel właściwy) – minerał z gromady tlenków, zaliczany do grupy spineli. Należy do grupy minerałów rzadkich. Pod względem chemicznym jest to podwójny tlenek magnezu i glinu.
Nazwany w 1779 roku przez Jeana Demeste od łacińskiego spinella = „mały cierń”, nawiązując do jego ostrych ośmiościennych kryształów.
Właściwości Wykształcenie Spinel tworzy kryształy izometryczne, zwykle w formie ośmiościanów lub rzadziej, dwunastościanów rombowych. Kryształy te często wykazują zbliźniaczenia zgodne z tzw. prawem spinelowym względem ściany {111}. Występują najczęściej jako wrosłe kryształy o zbliźniaczonej budowie, a ich krawędzie mogą być lekko zaokrąglone. Rzadziej spotyka się spinel w postaci skupień ziarnistych lub masywnych. W aluwiach najczęściej w formie obtoczonych ziaren. Ma stosunkowo niską dyspersję oraz nie wykazuje dwójłomości.
Jest kruchy, nieprzezroczysty, przezroczysty albo przeświecający. Nie rozpuszcza się w kwasach oraz jest nietopliwy. Nie topi się w płomieniu dmuchawki. Rozpuszcza się w stopionym pirosiarczanie potasu.
Niekiedy wykazuje asteryzm tzw. spinel gwiaździsty, a sporadycznie efekt kociego oka.Teoretycznie zawiera 28,2% MgO i 71,8% .
Właściwości optyczne Wszystkie minerały o strukturze spinelu są optycznie izotropowe i nie posiadają łupliwości. Współczynniki załamania są różne dla barwnych odmian spinelu: spinele czerwone n = 1,715-1,735; niebieskie n = 1,715-1,747; pozostałe n = 1,712-1,747. Charakterystyczne pasma absorpcji pozwalają na łatwą ich identyfikacje. Spinel czerwony 540 nm, niebieski 458 i 478 nm, słabe linie 443 i 433 nm, spinel fioletoworóżowy i bladoniebieski mają podobne widma jak spinel niebieski, lecz o wiele słabsze. W niektórych przypadkach spinel może wykazywać fluorescencję w świetle ultrafioletowym (UV). Kolor i intensywność fluorescencji mogą się różnić.W Spinelu możemy niekiedy zaobserwować żółtozieloną, czerwoną lub pomarańczową luminescencję. Tworzy szereg izomorficzny z gahnitem.
Odmiany Czerwony – najpopularniejszy kolor spinelu, spowodowany domieszką chromu; w handlu nazywany "Rubinem orientalnym" lub błędnie "balas rubin", najczęściej występuje w kolorze szkarłatnomalinowym, Różowy – spowodowany niższym stężeniem chromu niż w czerwonym, odcienie od bladego do intensywnego różu, Pomarańczowy – wynik połączenia domieszek żelaza i chromu; w handlu znany jako "Rubicell", występuje w odcieniach od żółtego przez subtelnie morelowy do żywej pomarańczy, Niebieski – rzadka odmiana, zawdzięczająca kolor śladowym ilościom kobaltu; w handlu nazywany "Szafirowym spinelem" lub "Safirynem", Fioletowy – efekt mieszanki żelaza, chromu i cynku; w handlu nazywany "Ametystem wschodnim", odcienie od lawendowego do intensywnego fioletu, Ciemnobruatny lub zielony zwany Picotytem – wynik połączenia żelaza i chromu, Czarny – wyjątkowy spinel o głębokiej czerni, zawdzięczający kolor domieszkom żelaza (Fe2+ i Fe3+) lub chromu; znany jako "Pleonast" lub "Cejlonit", Zielony – spotykany rzadziej, spowodowany domieszkami żelaza lub cynku; spinel ciemnozielony bądź zielonoczarny bogaty w Fe2+ nazywany "Cejlonitem" (Cejlon) lub "Pleonastem", Niebieskozielony – kolor pochodzi od cynku; w handlu nazywany "Gahnospinelem", Bezbarwny – najrzadszy, czysty magnezowy spinel, przezroczysty i bez domieszek.
Występowanie i powstawanie Spinel jest głównie wysokotemperaturowym minerałem metamorficznym, który powstaje w wyniku procesów metamorfizmu i aktywności magmowej. Można go znaleźć w różnych formacjach skalnych, w tym w marmurach, skarnach, wapieniach marglistych, skałach wapniowo-krzemianowych, metamorficznych skałach osadowych bogatych w glin (metasedymentach argillaceous), jak również w skałach magmowych, takich jak bazalty, kimberlity i perydoty. Spinel powstaje w warunkach zarówno metamorfizmu kontaktowego, jak i regionalnego, zwłaszcza w zmetamorfizowanych osadach wapiennych oraz w glinowych łupkach metamorficznych.
Minerał ten jest odporny na wietrzenie chemiczne, co sprawia, że często można go spotkać w piasku oraz w frakcji ciężkiej skał okruchowych, takich jak żwiry, piaski i piaskowce. Ze względu na tę odporność spinel przetrwa w postaci okruchów w różnych osadach, choć występuje tam niezbyt często. Rzadziej spotykany w gnejsach, eklogitach oraz granulitach. Niekiedy występuje w pegmatytach.
Współwystępuje z: forsterytem, kwarcem, oliwinem, ilmenitem, skapolitem, piroksenem, biotytem, graiftem, chondrodytem, flogopitem, dolomitem, magnetytem, cyrkonem, korundem, andaluzytem, silllimanitem oraz kalcytem.
Odróżnianie i cechy charakterystyczne Spinel bywa mylony z innymi kamieniami. Czerwona odmiana często jest mylona z granatem (spinel ma jednak głębszy i ciemniejszy odcień czerwieni), niebieska z szafirem, a czarna z turmalinem (spinel nie ma pleochroizmu, podczas gdy turmalin wykazuje silny pleochroizm i często ma wydłużone, prążkowane kryształy). Przez setki lat spinele uważano za rubiny lub szafiry, ponieważ oba minerały są na pierwszy rzut oka nie do odróżnienia i występują razem w złożach aluwialnych. Dopiero 150 lat temu spinel został uznany za odrębny minerał.
Miejsce występowania Najlepszej jakości i w największej ilości spinele występują w Azji Południowo-wschodniej. Około 90% spineli pochodzi z Birmy przede wszystkim Mogoku (występują tam czerwone i różowe okazy). Istotnymi miejscami występowania spineli są także: Tajlandia (Chanthaburi i Bo Phlo), znajdują się głównie ciemniejsze odcienie spinelu, takie jak czerwony, fioletowy i niebieski. Sri Lanka (Ratnapura, Elahera i Balangoda) słynie z barwnych spineli w odcieniach różowego, czerwonego, niebieskiego i fioletowego. Wietnam (Luc Yen, Quy Chau i An Khe) stał się istotnym źródłem spineli, szczególnie intensywnie czerwonych i różowych. Góry Pamir w Tadżykistanie dostarczają niebieskich spineli, zwanych spinelami "Badrak". Na Madagaskarze, zwłaszcza w regionie Mahenge, wydobywa się spinel w różnorodnych barwach, w tym czerwonym, różowym i niebieskim. W Tanzanii (Mahenge), wydobywa się spinele w kolorach od różowego po czerwono-pomarańczowy. Afganistan oferuje spinele w odcieniach czerwonego, różowego, fioletowego i niebieskiego. Znaczne ilości spineli można znaleźć także w Australii (Nowa Południowa Walia), Rosji, Brazylii Indiach, Kenii, Pakistanie, Kambodży i Laosie. W Ameryce Północnej przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza w stanie Nowy Jork (gdzie kryształy z Amity osiągają masę do 14 kg), Kalifornia, Montana, Massachusetts, New Jersey, Wirginii i Karolinie Północnej; także w Kanadzie. W Europie spotyka się pojedyncze okazy w Norwegii (Akeru, gdzie kryształy osiągają około 3 cm), a także w Finlandii, Francji, Albanii, Szwecji, Włoszech i Niemczech.
W Polsce niewielkie ilości spinelu znaleziono głównie w piaskach złotonośnych okolic Złotoryi, w aluwiach Izery w Karkonoszach. Występuje także w Rędzinach (Rudawy Janowickie), Jordanów, Księgnikach, Ostrzycy Proboszczowskiej, Kletna oraz Graczach k. Niemodlina. W wierceniach rejonu Zawiercia na Górnym Śląsku, Tajna i Suwałk. W 2019 roku w kopalni granodiorytu "Łażany II" koło Żarowa i Strzegomia w obrębie wkładki marmurów stwierdzono obecność spinelu właściwego. Odkrycie to jest wyjątkowe z dwóch powodów: po raz pierwszy udokumentowano spinel właściwy w masywie Strzegom-Sobótka oraz po raz pierwszy w Polsce opisano ten minerał w skale macierzystej
Spinele syntetyczne Syntetyczne spinele produkowane są od 1910 roku, kiedy to przypadkowo odkryto metodę ich tworzenia, próbując uzyskać niebieski szafir. Wytwarzane są techniką topnikową lub płomieniową i dostępne w wielu odcieniach. Choć ich właściwości chemiczne i fizyczne są identyczne z naturalnym spinelem, syntetyczne wersje są pozbawione skaz, takich jak zanieczyszczenia czy pęknięcia, co czyni je idealnymi. Często stosuje się je w jubilerstwie, również jako imitacje innych kamieni: rubinu, szafiru, akwamarynu, turmalinu, a także kamienia księżycowego. Bezbarwne syntetyczne spinele imitują diamenty i są nazywane diamentami Jourado.
Zastosowanie stosowane do produkcji materiałów ściernych; do produkcji łożysk, ruchomych części zegarów; okazy przezroczyste szlifowane głównie fasetkowo – brylantowo lub schodkowo; przeświecające spinele obrabiane najczęściej w formie kulek lub kaboszonów; ma znaczenie naukowe – wskaźnik warunków przeobrażeń skał; poszukiwany, wysoko ceniony kamień kolekcjonerski; okazy słabszej jakości są stosowane do wyrobu ceramiki ogniotrwałej; wiele odmian to cenne kamienie szlachetne o wartości jubilerskiej, są wykorzystywane do wyrobu cennej biżuterii;
Historia Spinele w starożytności łącznie z innymi czerwonymi kamieniami szlachetnymi nazywano „karbunkułami”. Współczesny podział wypracowano później, gdy poznano skład chemiczny kamieni. Jak dowodzą stare okazy biżuterii, w przeszłości spinel cieszył się dużą popularnością. Początkowo był on uważany za rubin, np. okaz w angielskich klejnotach koronnych („Rubin Timur” – 361 kr; „Rubin Czarnego Księcia” – 170 kr). W skarbcu koronnym szachów Iranu są dwa spinele rubinowe (500 kr i 270 kr). W Skarbcu Diamentowym na Kremlu w Rosji jest spinel rubinowy o wadze 399 kr.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne The mineral spinel
Kategoria:Jubilerstwo Kategoria:Tlenki i wodorotlenki (minerały)