thumb|Katedra (widok ok. 1910) thumb|Widok na ołtarz główny z obrazem Zamordowanie św. Stanisława przez Bolesława Śmiałego thumb|Epitafium rotmistrza husarskiego Samuela Paca (zm. 1627) Bazylika Archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilnie – katolicka bazylika w Wilnie, katedra archidiecezji wileńskiej, miejsce pochówku wielkich książąt litewskich i króla Polski Aleksandra Jagiellończyka.
Historia W okresie przed chrystianizacją Litwy w miejscu katedry stała świątynia poświęcona Perkunowi (okolice doliny Szwentoroga). W podziemiach istnieją zachowane do dzisiaj pozostałości ołtarza ofiarnego z tego okresu, o dostęp do których zabiegają litewscy rodzimowiercy.
Pierwsza katedra Początki katedry wileńskiej są przedmiotem kontrowersji, ponieważ nie jest bezsprzecznie udowodnione, że katedra istniała w 2 poł. XIII w., gdy w 1251 r. książę Mendog przyjął w Nowogródku chrzest, a w 1253 r. wyświęcony został na biskupa misyjnego Litwy Chrystian. Być może wtedy mogło zostać rozpoczęte wznoszenie pierwszej świątyni, jednak znalezione pozostałości fundamentów pod dzisiejszą katedrą nie potwierdzają tego w sposób bezsprzeczny. O istnieniu w tym miejscu jakiejkolwiek chrześcijańskiej świątyni nie ma także żadnych wzmianek w źródłach (samo Wilno jest wymienione po raz pierwszy dopiero w 1323 r.). Jeśli jednak budowla ta powstała, to najprawdopodobniej po odejściu Mendoga od chrześcijaństwa w 1261 r. budowlę tę (być może jeszcze nieukończoną) zburzono.
Katedra gotycka Potwierdzoną w źródłach pisemnych świątynię Władysław Jagiełło polecił zbudować po 1386 r. gdy sam przyjął chrzest w Krakowie. W 1387 lub 1390 r. powstało biskupstwo wileńskie. Kościół, który stał się od tego czasu katedrą nowego biskupstwa, otrzymał wezwanie św. Stanisława, patrona Polski oraz św. Władysława. Kościół ten wzniesiony został na miejscu dawnej świątyni pogańskiej, na terenie Zamku Dolnego. Katedra Jagiełły spłonęła na początku 1419 roku, w związku z czym książę Witold Kiejstutowicz zaczął jej odbudowę, która ciągnęła się jeszcze w 1427 roku. W odbudowywanej jeszcze katedrze gotyckiej pochowano wielkiego księcia Witolda. W 1484 r. spoczął w katedrze zmarły w opinii świętości, królewicz Kazimierz. W 1506 r. pochowano w katedrze króla Aleksandra Jagiellończyka. W pierwszej połowie XVI w. rozpoczęto gruntowny remont katedry (m.in. umieszczono dzwonnicę w baszcie obronnej Zamku Dolnego), zniweczony jednak następnym pożarem (1530).
Katedra renesansowa Po pożarze w 1530 roku, na polecenie króla Zygmunta I Starego rozpoczęto odbudowę katedry, tym razem w stylu renesansowym. Pracami budowlanymi pod nadzorem biskupa Jana Ochstata kierował Bernardinus de Gianotis i ukończono je w 1538 roku (brał w nich udział prawdopodobnie także Giovanni Cini). W 1547 r. w Kaplicy Wołłowiczowskiej (dawnej Królewskiej) miał miejsce potajemny ślub Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny (później w katedrze pochowanej). W 1573 roku biskup Walerian Protaszewicz-Suszkowski urządził w północnej nawie nowy grób księcia Witolda, a królowa Polski Bona Sforza wzniosła mu pomnik w stylu renesansowym. W 1610 r. nastąpił pożar, który znacznie uszkodził katedrę.
Katedra barokowa
Król Zygmunt III Waza nakazał odbudowę przeznaczając na ten cel 4 tys. złotych. Budowę prowadzono z przerwami, spowodowanymi zarazami, w latach 1612–1632. Wzniesiono wtedy dwie symetryczne wieże, z których jedną wkrótce rozebrano. W tym też czasie zbudowano Kaplicę św. Kazimierza (autorstwa Constantina Tencalli, wzniesionej w latach 1623–1636 i poświęconej pochowanemu w niej synowi Kazimierza Jagiellończyka – św. Kazimierzowi, patronowi Litwy). Wzorowana na o sto lat wcześniejszej Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, pięknie dekorowana, wykonana z czarnego i białego marmuru, ozdobiona posągami Jagiellonów, stanowi do dziś ozdobę wileńskiej świątyni. W 1648 roku złożono w Kaplicy św. Kazimierza serce króla Władysława IV. Kolejne zniszczenia katedry przyniosła wojna z Moskwą, podczas której najeźdźcy po zdobyciu Wilna zamienili katedrę w stajnię. Po oswobodzeniu miasta w 1660 roku, katedrę odnowiono po 1666 roku. W 1686 roku biskup Kotowicz wzniósł nowy ołtarz główny. Katedra została uszkodzona przez Szwedów w 1706 r.
Katedra klasycystyczna Po zawaleniu się wieży nad kaplicą Częstochowską w 1769 roku (zginęło wtedy sześciu księżyWilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 112.) co spowodowało częściowe zawalenie sklepień, katedrę zamknięto, a nabożeństwa tymczasowo przeniesiono do Kościoła św. Jana. Odbudowę podjęto w 1777 roku z inicjatywy biskupa Massalskiego, który wysłał projekt architekta Wawrzyńca Gucewicza do akceptacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po akceptacji króla rozpoczęto budowę nowej katedry w stylu klasycystycznym, która to budowa trwała z przerwami do 1801 roku. Po śmierci Gucewicza ostatnie prace prowadził Michał Szulc. Nowa katedra zachowała trójnawowy układ wywodzący się jeszcze z gotyckiej katedry. Wschodnia fasada ozdobiona została sześciokolumnowym portykiem, a u szczytu fasady wznoszą się figury św. Kazimierza, św. Heleny i św. Stanisława. W kolumnadzie fasady południowej ustawiono posągi królów polskich i wielkich książąt litewskich, które wykonał Kazimierz Jelski. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza Zamordowanie św. Stanisława przez Bolesława Śmiałego. Przy końcu naw bocznych umieszczono posągi Miłość Bliźniego i Miłość Boga, których autorem Tommaso Righi. Righi jest także autorem posągów w zewnętrznych niszach katedry oraz rzeźb na tympanonie i fryzu nad wejściem. Na filarach od strony głównej nawy znajdują się obrazy pędzla Franciszka Smuglewicza przedstawiające dwunastu apostołów. Na ścianach bocznych znajduje się 16 obrazów Constantina Villaniego. Świątynię otacza 11 kaplic, z czego dwie zachowały się z poprzedniej katedry: wyżej wspomniana Kaplica św. Kazimierza oraz Kaplica Wołłowiczowska (zwana też Królewską lub Niepokalanego Poczęcia).
W 1838 roku ułożono nową kamienną posadzkę. W 1858 roku odnowiono Kaplicę św. Kazimierza. Po powodzi w 1931 r. przy okazji remontu odkryto w podziemiach katedry zapomniane grobowce królewskie (m.in. Aleksandra Jagiellończyka oraz Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny – żon Zygmunta Augusta). Pochowany tu był też m.in. Olbracht Gasztołd (ojciec Stanisława, pierwszego męża Barbary Radziwiłłówny, najbogatszy człowiek na Litwie w swojej epoce), złożono tu też serce Władysława IV Wazy. Wtedy też założono pod katedrą mauzoleum dla prochów królewskich. Po powodzi 1931 roku, kiedy groziło katedrze zawalenie, prace remontowo-ratunkowe były bardzo kosztowne. W związku z tym w kurii wileńskiej powstał pomysł sprzedaży za granicę cennych flamandzkich gobelinów ze skarbca katedry. Pomysł wileńskiej kurii spotkał się z ogromnym protestem ze strony środowisk kulturalnych Wilna, które doprowadziły do zablokowania tej decyzji [w:] Wrocław – Śląsk – Polska – pomiędzy zachodem a Wschodem, red. W. Kucharskiego i J. Nowosielskiej-Sobel, Wrocław 2018, s. 299-326; w., Cenne gobeliny z katedry Wileńskiej mają być sprzedane zagranicę, „Kurjer Poranny” 1933, nr 15 z 15 I, s. 3; Obrona gobelinów wileńskich. Fakty – Dokumenty, głosy prasy, Wilno 1933.
Podczas rządów radzieckich katedra została w 1950 roku zamknięta i przekształcona na magazyn. Wtedy też, 29-30 czerwca 1950 roku wysadzono w powietrze figury świętych stojące na szczycie fasady. Usunięto także liczne tablice pamiątkowe w języku polskim, w tym popiersie i tablicę arcybiskupa Jana Cieplaka. Potem odbywały się tutaj koncerty organowe. 4 czerwca 1956 roku otwarto galerię obrazów. Nabożeństwa zaczęto ponownie odprawiać tutaj od 1985 r., choć oficjalnie cały czas była to galeria obrazów. W 1989 r. katedra została rekonsekrowana, wkrótce potem odnowiona, odtworzono m.in. posągi na szczycie fasady. Obecnie w katedrze odprawiane są msze jedynie w języku litewskim.
Plan katedry
thumb Kaplica Wygnańców (dawniej Częstochowska i św. Jana Nepomucena) Kaplica Ukrzyżowanego Zbawiciela (Gasztołdowska) Kaplica św. Pawła (Moniwidowska) Kaplica św. Ignacego Loyoli Kaplica św. Marii Magdaleny (biskupia) Kaplica św. Kazimierza Zakrystia Kaplica św. Piotra (relikwii Błogosławionych) Kaplica św. Stanisława (dawniej Grobu Świętego) Kaplica Zwiastowania NMP (Kieżgajłowska) Kaplica Wołłowiczowska Kaplica św. Władysława
Kaplice Strona prawa od wejścia: Kaplica Wygnańców (dawniej św. Jana Nepomucena i Częstochowska) – zbudowana przez biskupa Wojciecha Tabora w 1495 r. Nad kaplicą znajdowała się wieża zegarowa, która runęła w XVIII wieku niszcząc wnętrze. Po tej katastrofie kaplica została odbudowana przez biskupa Massalskiego po 1781 r. i następnie biskupa Jana Nepomucena Kossakowskiego, który został w niej pochowany co upamiętniono tablicą nagrobną po lewej stronie. Kaplica Ukrzyżowanego Zbawiciela (Gasztołdowska) – odnowiona w XVII w. przez kanonika Benedykta Żuchorskiego. Do 1945 roku znajdowały się w niej dwa renesansowe nagrobki biskupa Pawła Holszańskiego i kanclerza Olbrachta Gasztołda. W 1989 roku w kaplicy umieszczono obraz Madonny Sapieżyńskiej w otoczeniu świętych franciszkańskich: św. Franciszka i św. Bernardyna. Obraz poprzednio znajdował się w Kościele św. Michała, wzniesionego jako rodzinne mauzoleum w latach 1594–1625 z polecenia Lwa Sapiehy, a wcześniej w Kościele Bernardynów, gdzie od XVI w. zasłynął łaskami i cudami. Jego kult oficjalnie potwierdzono w 1699 r. W dniu 8 września 1750 r. obraz został koronowany przez biskupa Michała Jana Zienkowicza koronami przesłanymi przez papieża Benedykta XIV (korony i sukienka nie zachowały się). Kaplica św. Pawła (Moniwidowska) – najmłodsza kaplica, zbudowana została przez Wawrzyńca Gucewicza w miejscu dawnego wyjścia bocznego od strony miasta. Według dokumentów historycznych ufundował ją Wojciech Moniwid. Kaplica św. Ignacego Loyoli – w kaplicy znajduje się obraz św. Ignacego namalowany przez Szymona Czechowicza. W kaplicy spoczywa Zofia z Wiśniowieckich (żona wojewody mińskiego Aleksandra Paca), krajczy Jan Radziwiłł i biskup Jan Cywiński. Kaplica św. Marii Magdaleny (Biskupia) – w kaplicy znajdują się groby biskupów wileńskich: Jana Ochstata, Jerzego Tyszkiewicza, Macieja Józefa Ancuty, Karola Pancerzyńskiego, Jana Karola Zawiszy, Michała Zienkowicza, Ignacego Massalskiego, Andrzeja Benedykta Kłągiewicza, Antoniego Franciszka Awdziewicza. Kaplica św. Kazimierza (albo Królewska) Strona lewa od wejścia idąc od ołtarza: Zakrystia Kaplica św. Piotra (relikwii Błogosławionych) – w stylu klasycystycznym z obrazem św. Piotra autorstwa Smuglewicza oraz Wieczerzy Pańskiej autorstwa Kanutego Rusieckiego. Kaplica św. Stanisława (dawniej Grobu Świętego) Kaplica Zwiastowania NMP (Kieżgajłowska, Miłosierdzia) – klasycystyczna z obrazem Zwiastowania NMP autorstwa Kanutego Rusieckiego, odnowiona w 1837 r. Kaplica Wołłowiczowska (albo Niepokalanego Poczęcia, dawniej Królewska) zbudowana w 1631 r. w stylu barokowym. W jej gotyckiej poprzedniczce z XV wieku pw. św. Stanisława odbył się ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej oraz potajemny ślub króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Kaplicę zwano Królewską ponieważ do czasu wybudowania Kaplicy św. Kazimierza to w niej chowano członków rodziny królewskiej. W XVII w. umieszczono w niej nagrobek fundatora barokowej przebudowy biskupa Eustachego Bogorii Wołłowicza. Obok Kaplicy św. Kazimierza jest to jedyna oryginalna kaplica zachowana z katedry sprzed klasycystycznej przebudowy Gucewicza. Znajduje się w niej łaciński napis oznaczający w tłumaczeniu "Niech będzie nieszczęśliwym ten, kto się to dzieło zrujnować poważy". Kaplica św. Władysława (Woyniańska) – w kaplicy znajduje się portatyl poświęcony w 1781 r.Zahorski Władysław Katedra wileńska, Wilno 1904, s.104-128