John Rogers Searle (ur. 31 lipca 1932 w Denver, zm. 17 września 2025 w Tampie) – amerykański filozof. Z badań nad filozofią języka przeszedł do badań na gruncie filozofii umysłu. Badania nad umysłem są jego zdaniem naturalnym krokiem w badaniach nad językiem, a sama filozofia języka ma być częścią filozofii umysłu.
Filozof analityczny. Uczeń Austina, Ryle'a i StrawsonaB.Smith, John Searle: od aktów mowy do rzeczywistości społecznej, ROCZNIKI FILOZOFICZNE, Tom LI, zeszyt 1 – 2003.. Przez ponad 50 lat związany z Uniwersytetem w Berkley.
Zobacz: Filozofia języka potocznego.
W swojej koncepcji aktów mowy przedstawionej w Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language (1969) rozszerza teorię J.L. Austina, traktując całą komunikację jako wypadki wykonywania aktów mowy. W Intentionality: An Essay in the Philosophy of Mind (1983) i w The Rediscovery of the Mind (1992) Searle uwydatnia niemożność zredukowania świadomości i tego, co intencjonalne, do kategorii fizycznych. Najbardziej znany z krytycznego eksperymentu myślowego przeciwko silnej sztucznej inteligencji, zwanego Chińskim Pokojem.
Otrzymał w uznaniu swego dorobku kilkanaście doktoratów honoris causa oraz honorowych profesur, a także liczne prestiżowe nagrody, m.in. Nagrodę Jeana Nicoda, czy Nagrodę Kongresu USA.
Został pozbawiony tytułu profesor emeritus w związku z oskarżeniami o nadużycia seksualne na uczelni.
Siła illokucyjna Wczesne prace Searle’a rozwijają teorię J.L. Austina i P.F. Strawsona. W szczególności w Czynnościach mowy rozwinął austinowską analizę wypowiedzi wykonawczych (ang. performative utterance). Searle skoncentrował się na tym, co Austin nazwał w książce „Jak działać słowami” czynnościami illokucyjnymi. Poniższe przykładowe zdania analizowane w tych kategoriach mają tę samą treść propozycjonalną (Zbyszek pali), lecz różną siłę illokucyjną (czynność illokucyjną). Zbyszek nałogowo pali. (czynność illokucyjna: stwierdzenie) Czy Zbyszek pali nałogowo? (czynność illokucyjna: pytanie) Zbyszku, pal nałogowo! (czynność illokucyjna: rozkaz) Żeby Zbyszek palił nałogowo. (czynność illokucyjna: życzenie)
Searle zakłada, że czynności illokucyjne zdania mogą być opisane jako podporządkowywanie się regułom i warunkom, które można określić. Te zasady ustanawiają okoliczności i cele różnych aktów illokucyjnych. Wyróżnia cztery ogólne typy zasad.
Zwykle illokucja ma treść propozycjonalną. Na przykład prośba będzie miała jakiś przyszły akt jako swoją treść, natomiast stwierdzenie może mieć jakąkolwiek sąd logiczny jako treść. Pewne illokucje, jak powitania, nie mają żadnej treści propozycjonalnej.
Dla każdego typu illokucji istnieje pewien zestaw warunków koniecznych, zwanych przez Searle’a warunkami przygotowawczymi, które muszą zostać spełnione, aby illokucja odniosła skutek.
Według Searle’a każda illokucja może być opisana w odniesieniu do tego, czego ma dokonać. Tak więc twierdzenie jest równoznaczne z deklarowaniem, że twierdzenie jest zgodne ze stanem faktycznym. Pytanie jest równoznaczne z próbą uzyskania informacji. Dziękowanie jest wyrażeniem wdzięczności.
Czynności illokucyjnych nie należy mylić z czynnościami perlokucyjnymi.
Naturalizm biologiczny w filozofii umysłu Searle rozwinął stanowisko na gruncie teorii umysłu, które stoi w opozycji zarówno w stosunku do stanowisk dualistycznych, jak i do materialistycznych, obu wynikających zdaniem Searle’a z błędnego kartezjańskiego słownika, który ten fałszywy podział wytworzył. Jego pogląd zwany jest naturalizmem biologicznym, i zaliczany jest do teorii nieredukcyjnych teorii emergentnych (emergentyzm)Józef Bremer, Wprowadzenie, w: Przewodnik po kognitywistyce pod red. J. Bremera, WAM, Kraków, 2016, s. 14.. Głównym postulatem jego stanowiska jest założenie, że aby odkryć „tajemnicę świadomości”, musimy poznać i zrozumieć, jak pracuje mózg, „mózgi tworzą umysły”Urszula Żegleń, Znaczenie filozofii dla kognitywistyki, w: Przewodnik po kognitywistce pod red. J. Bremera, WUM, Kraków, 2016, s. 63.. Główne twierdzenie Searle’a na temat statusu umysłu głosi, że świadomy umysł, będący systemową własnością mózgu, jest nieredukowalny w sensie ontologicznym, lecz podlega redukcji przyczynowej do interakcji układów neuronowych tworzących mózg (redukcja przyczynowa)Robert Poczobut, Status umysłu, w: Przewodnik po kognitywistyce pod red. J. Bremera, WUM, Kraków, 2016, s. 215..
Argumentuje zarówno przeciwko teorii sztucznej inteligencji i materializmowi, jak również przeciwko dualistycznemu pojmowaniu umysłu. Według stanowiska Searle’a świadomość i zdarzenia umysłowe są realnie istniejącymi biologicznymi emergentnymi własnościami mózgu. Jako realnie istniejące mogą działać przyczynowo. Często używaną przez niego analogią jest trawienie – tak jak trawienie jest realną, przyczynowo działającą, wyższego rzędu własnością systemu trawiennego, tak myślenie i inne zjawiska umysłowe są własnością wyższego rzędu systemu nerwowegoSearle J.R., Umysł na nowo odkryty, PIW, Warszawa 1999, s. 49–87.M.Hohol, Searle na nowo odkryty?logos_i_ethos_1(30)2011, s. 281–288.
Chiński pokój Chiński pokój, myślowy eksperyment przedstawiony w jego Minds, Brains, and Programs (1980), ma pokazać, że nawet efektywne symulacje komputerowe nie urzeczywistniają prawdziwego rozumu, odkąd wykonywanie różnorodnych zadań (np. obliczeniowych) nie musi opierać się na rozumieniu ich przez tego, kto je wykonuje.
Argument stanowi zarzut wobec twierdzeń o możliwości istnienia silnej sztucznej inteligencjiMargaret A. Boden, Sztuczna inteligencja. Jej natura i przyszłość, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 149 i n. i komputacjonizmowiJacek Jarocki, Gdzie jest mój umysł? Podręcznik nie tylko dla studentów, PWN,2023, s. 269 (wydanie epub). i uchodzi za najważniejszy argument przeciwko sztucznej inteligencji w ogóleM.Miłkowski, Sztuczna inteligencja, w: Panorama współczesnej filozofii pod red. J. Hołówki i B. Dziobkowskiego, PWN, Warszawa, s. 319.. Argument skierowany jest również przeciwko testowi TuringaW. Marciszewski, P. Stacewicz, Umysł – Komputer – Świat O zagadce umysłu z informatycznego punktu widzenia, Akademicka Oficyna Wydawnicza EXIT, Warszawa 2011, s. 48 i n..
Zob. Chiński pokój.
Świadomość jako przytomność. Nauka o świadomości Searle zaproponował następującą zdroworozsądkową definicję roboczą świadomości, stosowaną m.in. w programie poszukiwań neuronalnych korelatów świadomości: świadomość składa się z tych stanów związanych z wrażeniami, doznaniami lub przytomnością, które rozpoczynają się rankiem, gdy budzimy się ze snu, i ciągną się do chwili, gdy zapadniemy w śpiączkę albo umrzemy, albo znów zaśniemy, albo w inny sposób zapadniemy w stan nieświadomościza: Christof Koch, Neurobiologia na tropie świadomości, WUW, 2008, s. 25.J.R. Searle, The mystery of consciousness, 1997, NYREV s. 5..
Według Searle'a świadomość jest pewnego rodzaju stanem i nie potrzeba niczego do jej uruchomienia, co jest dalekie od tego, co twierdzi obecnie filozofia i psychologia tj. paradygmatu świadomości jako czegoś, co pozwala informacji uzyskać pewną reprezentację w umyśleza:Peter Godfrey-Smith, Metazoa, CCPress, 2023, s. 403 (wydanie epub). Oryginalna idea: J.Searle, Consciousness, „Annual Review of Neuroscience” 23 (2000): 557–78, s. 573..Sam Searle nazywa swoje podejście do świadomości poglądem „zunifikowanego pola”. Główną rolą tej koncepcji jest podkreślić, w jaki sposób wiele aspektów doświadczenia integrowanych jest w jedną całość. Czy naukowe, a więc obiektywne badania świadomości są możliwe? Searle odwołuje się do rozróżnienia ontologicznego i epistemologicznego rozumienia subiektywności. Jego zdaniem świadomość jest zjawiskiem obiektywnym w sensie epistemicznym (to, że ktoś jest świadomy danego doświadczenia, nie jest efektem jego subiektywnych opinii czy postaw, ale faktem obiektywnym), ale subiektywnym w sensie ontologicznym (doświadczenie świadome istnieje jedynie jako subiektywne doświadczenie należące wyłącznie do kogoś).za:Michał Wierzchoń, Granice Świadomości. W poszukiwaniu poznawczego modelu subiektywności, WUJ, Kraków,2013, s. 16. Oryginialna idea: Searle, J.R. (1998). How to study consciousness scientifically. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 353(1377), 1935–1942..
Intencjonalność i kierunki dopasowania Definiuje Searle intencjonalność jako własność wielu stanów i zdarzeń mentalnych, za sprawą której są one skierowane na przedmioty i stany rzeczy w świecie, są o nich lub ich dotyczą. Searle wprowadza pojęcie kierunku dopasowania (ang. direction of fit), które odnosi się zarówno do aktów mowy, jak i stanów intencjonalnych. Istnieją dwa kierunki dopasowania, które określa wyrażeniami: „słowo do świata” oraz „świat do słowa”. Przekonania mają kierunek dopasowania typu „słowo do świata”, ponieważ przekonanie musi odzwierciedlać stan rzeczy w świecie zewnętrznym. Rozkaz cechuje się przeciwnym kierunkiem dopasowania: „świat do słowa”. Rozkaz będzie można uznać za wypełniony tylko wówczas, gdy w świecie rzeczywistym zaistnieje stan rzeczy będący intencjonalną zawartością rozkazuKrzysztof Gajewski, Umysł wobec świata. Intencjonalność w filozofii Johna Searle'a, PAN, 2016, s. 12, 18..
Instytucje społeczne. Filozofia społeczeństwa W późniejszej twórczości autor skupił się na rozważania na gruncie filozofii nauk społecznych tworząc zarys ontologii społecznej. Według Searle'a, w przeciwieństwie do zjawisk naturalnych, instytucje społeczne – takie jak pieniądz, własność prywatna, małżeństwo czy wybory polityczne – istnieją wyłącznie dzięki temu, że ludzie kierują się intencjonalnością kolektywną, czyli wspólnie podzielanymi przekonaniami i pragnieniami (ang. collective intentionality, „we” intentions). Searle określa tę własność instytucji mianem zależności od obserwatora: np. kawałki papieru są pieniędzmi tylko dlatego, że świadome podmioty traktują je jako środki płatnicze i przypisują im określone znaczenie. Ten proces to nadawanie funkcji – rzeczom czysto fizycznym (np. papierowi, budynkowi, podpisowi) przypisuje się funkcję społeczną, która wykracza poza ich naturalne właściwości. Instytucje społeczne istnieją zatem dzięki temu, że obowiązują w nich normy konstytutywne. Normy te nie tylko regulują działania, lecz w ogóle umożliwiają ich zaistnienie zgodnie z regułą Searle'a: „X liczy się jako Y w kontekście C” sprawia, że pewien podpis liczy się jako zawarcie umowy, a określona ceremonia jako małżeństwo. W tym sensie pieniądz czy małżeństwo posiadają ontologicznie subiektywne własności – istnieją tylko dzięki zbiorowym przekonaniom i praktykom ludzkim. Równocześnie jednak można tworzyć o nich wiedzę epistemologicznie obiektywną, podobnie jak o innych instytucjach społecznych (korporacjach, drużynach sportowych, systemach prawnych). To odróżnia je od bytów ontologicznie obiektywnych, takich jak góry czy prawa fizyki, które istnieją niezależnie od ludzkich obserwatorówJohn R. Searle, Umysł, język, społeczeństwo. Filozofia i rzeczywistość, W.A.B., s. 184.,A. Rosenberg, Philosophy of social science, Westview Press, 2012, s. 130 i n..
Publikacje Speech Acts: An essay in the Philosophy of language, 1969. The Campus War, 1971. Expression and Meaning, 1979. „Minds, Brains and Programs”, The Behavioral and Brain Sciences. 3, s. 417–424, 1980. Intentionality: An essay in the Philosophy of Mind, 1983. Minds, Brains and Science, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1984. „Collective intentions and actions”, 1990, in Intentions in Communication J. M.P. R. Cohen, & M. and E. Pollack. Cambridge, Mass.:. MIT Press: s. 401–416. The Construction of Social Reality, 1995. The Mystery of Consciousness, New York Review of Books, 1997, . The Rediscovery of the Mind, 1992, . Mind: A Brief Introduction, 2004. „Mind, Language and Society. Philosophy in the Real World”, 1998 Mind, Language and Society: Philosophy in the Real World (summary of earlier work; 1998 Rationality in Action (2001)