thumb|Typowe dla pszonaków dwudzielne włoski (E. capitatum) thumb|Erysimum cheiri thumb|Erysimum bicolor thumb|Erysimum capitatum thumb|Erysimum caboverdeanum thumb|Erysimum jugicola Pszonak (Erysimum L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych obejmujący co najmniej 271 gatunków roślin zasiedlających strefę umiarkowaną i ciepłą półkuli północnej. Występują głównie w Europie i Azji, tylko kilka gatunków rośnie dziko w Ameryce Północnej. W naturze spotykane zwykle na obszarach suchych i skalistych. Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego eryso – uwalniać od czegoś, w tym wypadku choroby i ma związek ze zastosowaniami leczniczymi niektórych gatunków już w czasach starożytnych. Niektóre gatunki, zwłaszcza lak pospolity (Erysimum cheiri, syn. Cheiranthus cheiri), są szeroko rozpowszechnione w uprawie. Walorem są barwne i pachnące, choć u laku pozbawione nektaru kwiaty.

Rozmieszczenie geograficzne Rośliny z tego rodzaju są szeroko rozpowszechnione na półkuli północnej, przy czym największe zróżnicowanie rodzaj osiąga w Europie i Azji. Z Europy podawanych jest co najmniej 38 gatunków. Na kontynencie północnoamerykańskim rośnie 19 gatunków. Osiem gatunków rośnie w północnej Afryce i w Makaronezji. Jako rośliny zawleczone pszonaki występują też w Australii i Ameryce Południowej. W granicach Polski naturalnie występuje w zależności od ujęcia systematycznego od trzech do pięciu gatunków rodzimych, kilka innych przejściowo lub trwale dziczeje.

Gatunki flory Polski pszonak drobnokwiatowy Erysimum cheiranthoides L. – niejasny status we florze (być może antropofit) pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium L. pszonak obłączysty Erysimum repandum L. – efemerofit pszonak pannoński Erysimum odoratum Ehrh. pszonak pępawolistny Erysimum crepidifolium Rchb. – efemerofit pszonak siwy Erysimum diffusum Ehrh. – antropofit zadomowiony pszonak sztywny Erysimum marschallianum Andrz. ex M. Bieb. – antropofit zadomowiony pszonak Wittmanna Erysimum wittmannii Zaw.

Wymieniane z polskiej flory pszonak pieniński Erysimum pieninicum (Zap.) Pawł. i pszonak Wahlenberga Erysimum wahlenbergii (Asch. et Engl.) Borb. uznawane są w bazach taksonomicznych za tożsame z pszonakiem węgierskim Erysimum hungaricum Zapał., z kolei pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium utożsamiany jest z pszonakiem pannońskim Erysimum odoratum.

Morfologia Pokrój Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 1,2 m wysokości, u niektórych gatunków z drewniejącą dolną częścią pędów, rzadko krzewy. Pędy pokryte są włoskami dwudzielnymi lub gwiazdkowatymi, przy czym jeśli są dwudzielne, to dwie części włoska skierowane są w przeciwne strony wzdłuż osi pędu. Pędy prosto wzniesione lub podnoszące się, nierozgałęzione lub rozgałęziające się w części dolnej, czasem górnej. Liście Skrętoległe, łodygowe i czasem skupione w rozecie przyziemnej. Zwykle zwężone u nasady, ogonkowe lub siedzące. Blaszka całobrzega lub ząbkowata, czasem zatokowa, rzadko pierzasto silniej powcinana. Często liście są nieco mięsiste. Kwiaty Promieniste, obupłciowe, zebrane w grona. Działki kielicha 4, prosto wzniesione, równowąskie lub lancetowate, boczne czasem z woreczkowatą ostrogą, owłosione. Płatki korony najczęściej żółte lub pomarańczowe, rzadziej białe, różowe lub fioletowe. W górnej części zaokrąglone, w dole z wyraźnym paznokciem i tu u nasady pręcików z miodnikami produkującymi nektar. Pręciki w liczbie 6, prosto wzniesione z pylnikami podłużnymi lub równowąskimi. Zalążnia górna, z wyraźną szyjką słupka. Znamię główkowate. Owoc Łuszczyna, o licznych nasionach w każdej komorze ułożonych w jednym rzędzie.

Biologia Większość gatunków to rośliny dwuletnie, choć zdarzają się rośliny jednoroczne lub byliny, a nawet krzewy. Rośliny obcopylne, zapylane przez owady, zwłaszcza pszczoły. Większość gatunków jest trująca.

Systematyka Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta). Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Erysimeae Dumort., podplemię Erysiminae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj pszonak (Erysimum L.).

Wykaz gatunkówNazwy polskie według

Zastosowanie Niektóre gatunki znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie, gdzie służą do pozyskiwania glikozydów nasercowych, takich jak erizymina i erizymozyd. Starożytni Grecy używali pszonaka do leczenia wysiękowego zapalenia opłucnej i innych chorób. W starożytnym Rzymie poznano działanie nasercowe i moczopędne pszonaka oraz stosowano go w puchlinie wodnej. W średniowieczu zaczęto używać pszonaka głównie jako środek nasercowy. Niektóre gatunki (np. Erysimum cheiri) są uprawiane jako rośliny ozdobne.

Przypisy

Kategoria:Kapustowate Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza