Języki goidelskie – podgrupa języków celtyckich w obrębie języków indoeuropejskich.
Grupa ta jest reprezentowana przez języki: staroirlandzki † średnioirlandzki † irlandzki (1,6 mln, ale 260 tys. mówiących codziennie) szkocki (65 tys.) manx †+ (1,6 tys., 54 jako ojczysty)
Język staroirlandzki jest najstarszą formą języka tej podgrupy, od której wywodzą się jej współczesne języki.
Terminologia Pomimo faktu, że do nazw języków: „irlandzkiego” i „manx” często dodawane jest określenie „celtycki” (ponieważ są w swej istocie językami Celtów/goidelskimi), użycie tego określenia jest zbędne. Tłumaczy się to tym, że terminy: „irlandzki” i „manx”, kiedy odnosimy się do kategorii samego języka (tak jak w wyrażeniu: „Mówić po irlandzku”), mają ścisłe powiązanie tylko z tymi językami. Równocześnie możemy odnosić się do języka szkockiego jako germańskiego i dlatego „szkocki” może dotyczyć kwestii kompletnie niezwiązanych z Celtami. Słowo „celtycki”, samo w sobie, może być czasami stosowane zamiennie ze „szkockim celtyckim” (głównie w Szkocji), co wydaje się niejednoznaczne.
Określenia na te języki zawarte w samych językach (Gaeilge/Gaolainn/Gaelic w irlandzkim, Gaelg/Gailck w manx i Gàidhlig w szkockim celtyckim) pochodzą ze staroirlandzkiego słowa Goídelc, którego źródłem jest starowalijskie Guoidel oznaczające „pirat, najeźdźca”.
Prehistoryczne innowacje języków goidelskich Fonologia powstanie akcentu inicjalnego, który wywołał redukcję samogłosek nieakcentowanych i wygłosowych, zachowanych jeszcze w napisach ogamicznych, np.: IGENA→ sirl. ignen „córka”, CUNAGUSS-OS (gen.sg.); powstanie samogłosek nosowych į ę ą ǫ ų z odpowiednich ustnych + nt, nk (np.: MACCVDECCETI por. sirl. cét „sto” – wal. cant.; TOGITTACC à tocad „los”, por. pbryt. Tunccetace), które następnie uległy denazalizacji, przy czym ą i ę dały é, np.: sirl. cétal „pieśń”; paralelne wydłużenie samogłoski po zaniku k, g, t, d przed płynną (pozycja lenicyjna) w epoce poogamicznej, np. MAGLI → mál „książę”; metafonia u, i oraz e, o i epenteza wygłosowych –i, -u. W czasach historycznych (VI-X w n.e.) dokonały się kolejne zmiany na całym obszarze goidelskim, m.in.: dyftongizacja é→ ía i ó→úa; przejście w proliktykach t-, k-, s-, w d-, g-, Ø- ; zmiana mb, nd w m(m), n(n) pod akcentem; paralelna, ale różnie zrealizowana tendencja do anaptyksy w sąsiedztwie samogłosek płynnych oraz dyftongizacja samogłosek płynnych oraz dyftongizacja samogłosek krótkich przed płynną.
Morfosyntaktyka System goidelski ukształtował się w epoce przedhistorycznej i do XIII w. n. e. nie uległ większym zmianom, nie licząc zaniku neutrum. Dopiero później nastąpiły znaczne uproszczenia: zanik infiksów i sufiksów zaimkowych; zanik różnic akcentowych w czasowniku (uogólnienie pozycji inicjalnej); tendencja do nieodróżniania końcówek „łącznych” od „absolutnych”; zanik deponentiów; ograniczenie copuli do 3 sg.; powstanie koniugacji peryfrastycznej; naruszenia składni zgody.
Różnice pomiędzy podgrupami Różnice pomiędzy grupą zachodnią (język irlandzki) a wschodnią (szkocka manx, częściowo pn.-wsch. Irlandzki) pojawiają się w X w. Grupa zachodnia jest bardziej zachowawcza. Do innowacji grupy wschodniej należy: skrócenie nieakcentowanych samogłosek długich; zmiana tn, kn w tr, kr; prawie zupełny zanik fleksji nominalnej w manx i dialektach szkockich; użycie praesens w funkcji futurum; nowe wyrazy gramatyczne (np.: na jako relativum, cha w roli negacji, ann po verbum substantivum).
Do osobliwości języka szkockiego zaliczyć można: preaspirację; nową nazalizację; rozbudowę partykuł werbalnych.
Cechy języka manx: nowa lenicja śródwyrazowa; zmiana m(m), n(n) w bm, dn; nieodróżnianie form subiektywnych od obiektywnych w zaimku osobowym.
Mimo tych różnic języki nowogoidelskie wykazują uderzający paralelizm rozwojowy do czasów nam współczesnych.
Przypisy
Goidelskie języki Kategoria:Kultura w Irlandii