Język perski, nowoperski (pers. fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln), Tadżykistan (6 mln) i Irak (200 tys.). Służy jednocześnie jako lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Bliskiego Wschodu.

Do najważniejszych odmian języka perskiego, klasyfikowanych także jako odrębne języki, zalicza się: gilani, mazandarani, luri, bahtiari (Iran), hazaragi i aimak (Afganistan) oraz gurani (Irak). Natomiast tadżycki, klasyfikowany jako odmiana perskiego lub odrębny język, jest językiem urzędowym Tadżykistanu.

Język perski jako język urzędowy Iranu funkcjonuje pod nazwą farsi („język perski”), a jako język urzędowy Afganistanu (obok języka paszto) – dari („język dworski”) lub kabuli („język kabulski”). Kwestią dyskusyjną dla wielu językoznawców pozostaje status dari – czy jest to dialekt perskiego, czy też osobny, bardzo bliski perskiemu, język.

Rozwój języka perskiego można podzielić na trzy epoki: staroperska (VI–IV w. p.n.e.) – zabytki języka staroperskiego zapisane pismem klinowym, średnioperska (III w. p.n.e. – VIII w. n.e.) – epoka języka pahlawi, nowoperska (od IX w. n.e.) – z językiem perskim zapisywanym alfabetem arabskim – zwłaszcza w kaligrafii nasta’liq i szekaste. Nie można jednak przedstawić tego rozwoju w postaci prostej. Jest to raczej linia łamana, ponieważ ani średnioperski nie jest bezpośrednim kontynuantem staroperskiego, ani nowoperski nie kontynuuje w pełni średnioperskiego. Sytuacja ta jest wynikiem skomplikowanych zjawisk społeczno-kulturowo-politycznych.

Alfabet

Fonetyka Irański perski ma sześć samogłosek i dwadzieścia trzy spółgłoski.

Samogłoski thumb|Diagram perskich samogłosek Samogłoski wykazują duże zróżnicowanie między dialektami. Język staroperski miał fonemiczny iloczas, ale w języku współczesnym różnice długości przeszły w różnice jakości. Nie ma tonów, a akcent dynamiczny pada z reguły na ostatnią sylabę.

Spółgłoski   Wargowe Zębowe Zadziąsłowe Miękkopodniebienne Krtaniowe Zwarte bezdźwięczne Zwarte dźwięczne   Szczelinowe bezdźwięczne Szczelinowe dźwięczne   Nosowe       Półotwarte   ,    

Morfologia Czasowniki perskie odmieniają się względem czasu, osoby i liczby. Czasy przeszłe i imiesłów czasu przeszłego tworzy się od tematu czasu przeszłego, natomiast od tematu czasu teraźniejszego czas teraźniejszy trybu oznajmującego oraz łączny, tryb rozkazujący oraz życzący, a także imiesłów czasu teraźniejszego. Temat czasu przeszłego uzyskuje się poprzez odjęcie zrostka bezokolicznika -an, np.: goftan > goft. Określenie tematu czasu teraźniejszego jest bardziej złożone. W przypadku czasowników regularnych – tj. zakończonych na -id(an) – będzie to temat czasu przeszłego po odjęciu -id, np.: porsidan ‘pytać’ > pors-. Czasowniki regularne stanowią jednak nieliczną grupę.

Gramatyka języka perskiego jest zbliżona do gramatyki języka angielskiego pod względem ilości czasów. W języku perskim nie występuje rodzaj przymiotnika i rzeczownika oraz przypadki. Przymiotniki zazwyczaj następują po rzeczowniku, który modyfikują i nie muszą zgadzać się co do rodzaju lub liczby. Koniugacja czasownika jest prowadzona przez wszystkie osoby, co pozwala na pominięcie zaimka w zdaniu. Każdy czasownik ma rdzeń, który łączy się z odpowiednimi przedrostkami i przyrostkami, aby wskazać czas i zgodność z podmiotem. W języku perskim rzadko stosuje się liczbę mnogą. Perski należy do grupy języków satemowych. Do 40% słów stanowią arabizmy, na co dzień używa się 15-20%.

Zobacz też Wikipedia perskojęzyczna

Przypisy

Bibliografia A.K.S. Lambton, Persian Grammar, Cambridge University Press 2000. B. Składanek, Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Dialog 1997.

Kategoria:Języki Iranu Kategoria:Języki Bahrajnu Kategoria:Języki Afganistanu Kategoria:Języki Iraku Kategoria:Języki Tadżykistanu Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)