thumb|„Bajan” w 1903 roku Bajan (Баян), później Aso – rosyjski krążownik pancerny z początku XX wieku, główny okręt typu Bajan. Służył podczas wojny rosyjsko-japońskiej w 1904 roku, działając pod Port Artur. Po zdobyciu przez Japończyków w Port Artur w 1905 roku, służył następnie we flocie japońskiej do 1930 roku pod nazwą „Aso”, przebudowany pod koniec służby na stawiacz min. Nazwę „Bajan” nosił po nim w Rosji drugi krążownik tego samego typu.

Wyporność okrętu wynosiła około 8000 ton. Główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 203 mm w wieżach oraz osiem dział kalibru 152 mm w kazamatach. Napędzały go maszyny parowe, pozwalające na przekroczenie prędkości 20 węzłów.

Projekt

„Bajan” był jedynym nowoczesnym przedstawicielem klasy krążowników pancernych zamówionym dla floty rosyjskiej przed wybuchem wojny rosyjsko-japońskiej. W przeciwieństwie do Japonii, marynarka rosyjska skupiała się przede wszystkim na budowie względnie dużych krążowników pancernopokładowych, które jednak okazały się znacznie mniej użyteczne w warunkach bojowych z powodu słabszej osłony burt przed pociskami wybuchowymi. Nowy krążownik pancerny, umiarkowanej wielkości, o uzbrojeniu głównym składającym się z 2 dział kalibru 203 mm w wieżach, zdecydowano się zamówić we Francji. Spośród trzech projektów, wybrano projekt Amable Lagane'a oferowany przez stocznię (FCM) w La Seyne-sur-Mer koło Tulonu.

Po wprowadzeniu pewnych zmian w projekcie, kontrakt na budowę został podpisany 25 czerwca 1898 roku, a 21 grudnia 1898 roku okręt został nazwany „Bajan” (daty w tej sekcji w kalendarzu juliańskim). Cena kontraktowa wynosiła 16 400 000 franków (6 142 300 rubli), bez uzbrojenia dostarczanego przez Rosję. 11 stycznia 1899 roku „Bajan” został wciągnięty na listę floty, zastępując wycofaną 10 stycznia szkolną korwetę o tej nazwie, pochodzącej od legendarnego poety i wieszcza Bojana (Bajana).

Budowa Budowę krążownika rozpoczęto w listopadzie 1898 roku, lecz oficjalne położenie stępki nastąpiło dopiero 26 czerwca 1899 roku (wraz z pancernikiem „Cesariewicz”), gdy dno było już wykonane. Okręt wodowano uroczyście 30 maja 1900 roku, przy obecności na pokładzie przybyłej z Paryża wielkiej księżnej Anastazji Michajłowny. 29 marca 1901 roku budowane dla Rosji okręty odwiedził prezydent Francji Émile Loubet, odznaczając przy tym rosyjskich oficerów. Maszyny parowe wykonały zakłady z Marsylii, a kotły – z Saint-Denis pod Paryżem. Zakończenie budowy, planowane na 8 lipca 1901 roku, przeciągnęło się głównie z powodu opóźnień w dostarczeniu płyt pancernych o wymaganej jakości (wykonywanych przez kilka zakładów, m.in. Saint-Chamond). Dotyczyło to zwłaszcza pancerza wież, który musiał ostatecznie zostać zamówiony w innych firmach i został zamontowany na początku roku 1902. W kwietniu 1902 roku na okręt przybyła rosyjska załoga, a w maju rozpoczęły się i usuwanie dostrzeżonych usterek. Od września prowadzono próby artylerii. Po koniecznych poprawkach kotłów, krążownik osiągnął podczas prób odbiorczych w grudniu największą prędkość 20,97 węzłaPodczas prób stoczniowych „Bajan” osiągnął 31 lipca 1902 roku prędkość 21,3 w., lecz w stanie lekkim, przy wyporności 7406 ton – . Okręt został przyjęty przez odbiorcę 16 grudnia 1902 roku; bez naliczania kar za opóźnienie, które usprawiedliwiono późnym dostarczeniem pancerza.

Skrócony opis

Uzbrojenie Uzbrojenie główne w postaci dwóch dział kalibru 203 mm, o długości lufy 45 kalibrów (L/45), umieszczone było w dwóch jednodziałowych wieżach na dziobie i rufie, w osi podłużnej okrętu. Zapas amunicji wynosił 100 pocisków na działo. Donośność pocisków burzących i przeciwpancernych o masie 87,73 kg wynosiła 12,2 km. Artylerię średnią stanowiło 8 dział 152 mm L/45 systemu Canet rozmieszczonych w opancerzonych kazamatach na burtach (po 4 na burtę). Uzbrojenie pomocnicze obejmowało 20 dział 75 mm L/50 (po 10 na każdej z burt), 8 dział 47 mm Hotchkiss, w tym 2 na marsie bojowym masztu rufowego, i dwie armaty 37 mm, montowane na kutrach lub łodziach. Dla oddziałów desantowych, okręt dysponował dwoma armatami 63,5 mm Baranowskiego na lawecie lądowej.

Uzbrojenie uzupełniały, mało przydatne w praktyce, dwie podwodne stałe wyrzutnie torped kalibru 381 mm, umieszczone w burtach, z zapasem po 3 torpedy. Ponadto, dwa kutry parowe krążownika mogły przenosić demontowalne miotacze min (rodzaj torped bez własnego napędu, wystrzeliwanych z wyrzutni, o małym zasięgu).

Skrócony opis konstrukcji Opancerzenie burt obejmowało główny pas pancerny na linii wodnej, wysokości 1,8 m, o grubości maksymalnej 200 mm na śródokręciu, zmniejszającej się na krańcach do 100 mm, rozciągający się od dziobu za wieżę rufową. Grubość pasa ponadto malała w jego dolnej części, do 100 mm na śródokręciu. Nad pasem głównym był nieco krótszy pas górny grubości 60 mm, taką samą grubość pancerza miały kazamaty dział znajdujące się ponad nim. Wewnętrzny pokład pancerny miał grubość 30 mm. Wieże dział miały pancerz pionowy 150 mm (dach 30 mm), a miała pancerz grubości 160 mm (dach 30 mm). Pancerz pionowy wykonany był ze stali utwardzanej metodą Harveya.

Napęd stanowiły dwie czterocylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, napędzające bezpośrednio po jednej śrubie, o łącznej kontraktowej mocy indykowanej 16 500 KM. Na próbach stoczniowych w 1902 roku maszyny rozwinęły średnią moc 16 848 KM. Parę dla maszyn dawało 26 kotłów wodnorurkowych systemu Belleville, rozmieszczonych w czterech kotłowniach. Spaliny odprowadzane były przez cztery wysokie, proste, szeroko rozstawione kominy. Zapas paliwa – węgla – wynosił 750 ton, maksymalnie 1020 ton. Zasięg wynosił 3900 mil morskich przy prędkości 10 węzłów lub 2325 mil morskich przy 13,8 węzła z normalnym zapasem węgla.

thumb|„Bajan” jako japoński „Aso” w 1915 roku. Zwraca uwagę galeryjka admiralska na rufie i działo 76 mm (oryginalnie 75 mm) obok niej. Z elementów konstrukcji i wyposażenia odróżniających od siebie okręty tego typu, „Bajan” posiadał dwa wysokie maszty, o podobnej konstrukcji, służące głównie do sygnalizacji. Na rufowym maszcie była umieszczona platforma z dwoma działkami 47 mm (mars bojowy), na wysokości 12,8 m nad wodą. Okręt miał 6 ruchomych reflektorów o średnicy 75 cm, z tego jeden kursowy w górnej części dziobnicy (za otwieranymi drzwiczkami), dwa na skrzydłach mostka, dwa na burtach na śródokręciu i jeden na platformie na maszcie rufowym. W przeciwieństwie do późniejszych okrętów tego typu, miał też sieci przeciwtorpedowe, które mogły być rozpinane w czasie postoju na 10 składanych wytykach na każdej z burt. W skład łodzi okrętowych „Bajana” wchodziły dwa kutry parowe (długości 10,97 m) i 9 łodzi wiosłowych różnej wielkości. Okręt miał 4 kotwice Halla. Tak, jak inne okręty sprzed wojny rosyjsko-japońskiej, „Bajan” nie posiadał dalmierzy, lecz był wyposażony w radiostację, umożliwiającą łączność na odległość 90-100 mil morskich – był jednym z najlepszych okrętów I Eskadry Pacyfiku pod względem łączności radiowej. Załoga zgodnie z pierwotnym etatem obejmowała 569 osób, w tym 20 oficerów (stan załogi był zmienny i spotykane też są inne dane).

„Bajan” stanowił udany projekt dla końca XIX wieku, dorównujący opancerzeniem posiadanym przez Japonię większym krążownikom pancernym (typu Asama i pochodnym). Miał od nich też lepszą dzielność morską, nie ustępując im w praktyce w prędkości. W porównaniu z nimi, miał o połowę słabsze uzbrojenie główne (2 działa 203 mm i 8 dział 152 mm wobec 4 dział 203 mm i 14 dział 152 mm), lecz był budowany według innej koncepcji – miał służyć głównie do dalekiego rozpoznania i zwalczania używanych w tym celu krążowników przeciwnika, a nie do walki w składzie zespołów floty z okrętami tej samej klasy i pancernikami. Mimo to, cele te wypełniał również w sposób udany, nawiązując niejednokrotnie walkę z silniejszymi okrętami i będąc niewątpliwie najlepszym rosyjskim krążownikiem pancernym okresu wojny rosyjsko-japońskiej.

Z uwagi na wyższy koszt budowy od krążowników pancernopokładowych, rząd rosyjski nie budował przed wojną z Japonią dalszych krążowników pancernych. Dopiero na skutek udanych działań „Bajana” podczas wojny, rząd zamówił w 1905 roku trzy dalsze, nieco tylko ulepszone krążowniki: „Admirał Makarow”, „Bajan” (II) i „Pałłada” (II), przez co typ ten stał się najliczniejszym typem krążowników floty carskiej.

Służba w Rosji Daty w nawiasach w kalendarzu juliańskim (starego stylu) Początek służby thumb|„Bajan” wkrótce po przybyciu do Port Artur, grudzień 1903 r. Pierwszym dowódcą okrętu został komandor Robert Wiren. Po wejściu do służby rosyjskiej 14 (1) stycznia 1903 roku w Tulonie, „Bajan” początkowo pozostał na Morzu Śródziemnym, w składzie samodzielnego zespołu okrętów rosyjskich na Morzu Śródziemnym kadm. A. Krigiera, przebywającego w Pireusie w Grecji. 9 marca (24 lutego) okręt odwiedziła królowa Grecji Olga. W marcu okręt posłużył jako jacht rodziny cesarskiej, przewożąc wielkiego księcia Borysa z Brindisi do Pireusu i z powrotem do Neapolu. Brał następnie w kwietniu udział w uroczystościach na cześć prezydenta Francji w AlgierzeWraz z pancernikiem i kanonierką „Chrabryj” – .. 19 (6) kwietnia „Bajan” przybył do Tulonu celem naprawy uszkodzeń, jakich doznał podczas silnego mistralu na morzuUszkodzenia kadłuba na skutek uderzeń fal uznano za wynikające z lekkiej konstrukcji kadłuba i usunięto w ramach gwarancji w ciągu tygodnia – , po czym po 10 dniach wypłynął do Rosji, docierając 19 (6) czerwca do Kronsztadu. Był to jedyny i krótki pobyt krążownika na wodach ojczystych, gdyż już 7 sierpnia (25 lipca) 1903 roku wypłynął z Bałtyku na Daleki Wschód, w skład Eskadry Oceanu Spokojnego (początkowo płynąc wraz z pancernikiem „Oslabia”). Na Poros w Grecji „Bajan” spotkał się z pancernikiem „Cesariewicz” (zbudowanym w tej samej stoczni), po czym oba okręty, przepływając w październiku przez Kanał Sueski, dotarły 2 grudnia (19 listopada) 1903 roku do bazy Port Artur. Jeszcze przed końcem roku okręt przemalowano z białego malowania tropikalnego na bojowe oliwkowozielone.

Wojna z Japonią: styczeń – maj 1904 roku