Józef Szajna (ur. 13 marca 1922 w Rzeszowie, zm. 24 czerwca 2008 w Warszawie) – polski malarz, scenograf, reżyser, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W czasie II wojny światowej więzień niemieckich obozów KL Auschwitz i Buchenwaldu.
thumb|Grób Józefa Szajny thumb|Tablica upamiętniająca Józefa Szajnę na Starym Cmentarzu w Rzeszowie
Życiorys Urodził się w spolonizowanej od kilku stuleci rodzinie włoskiego lub niemieckiego pochodzenia, jako jeden z trzech synów kolejowego maszynisty Juliana Szajny i jego żony Karoliny z Pieniążków.
W okresie okupacji niemieckiej był uczestnikiem ruchu oporu, działając w Związku Walki Zbrojnej. Aresztowany trafił do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, a później do Buchenwaldu, był więźniem Karnej Kompanii. Przeżycia obozowe znalazły swe odbicie w twórczości. Jego twórczość to malarstwo połączone z asamblażem i kolażem, której treścią jest zagłada, zniszczenie i przemijanie.
Maturę zdał wiosną 1947 roku w polskim liceum w Maczkowie w polskiej strefie okupacyjnej w Niemczech, którego dyrektorem był Tadeusz Nowakowski. Studiował w krakowskiej ASP, dyplom z grafiki otrzymując w 1952 roku, zaś dyplom ze scenografii w 1953 roku. W latach 1955–1966 był współzałożycielem, dyrektorem, dyrektorem artystycznym Teatru Ludowego w Krakowie, gdzie jego twórczość plastyczna w wyraźny sposób wpływała na kształt przedstawień (m.in. Rewizor M. Gogola, Księżniczka Turandot C. Gozziego, Myszy i ludzie według J. Steinbecka, Dziady A. Mickiewicza). Należał do PZPR. W 1972 roku założył Warszawskie Centrum Sztuki „Studio”. Opracował scenografię i reżyserował wiele przedstawień teatralnych w kraju i za granicą. Jego prace były i są wystawiane w wielu miastach Polski i na licznych wystawach światowych.
Szajna współpracował także z teatrami we Francji (Nicea, 1968; Nancy, 1973; Paryż, 1980), Anglii (Sheffield, 1970; Richard Demarco Gallery w Edynburgu, 1972), Szwecji (Göteborg, 1971), Włoszech ( we Florencji, 1971), Holandii ( w Amsterdamie, 1977), Niemczech (Forum Theater w Berlinie, 1974; ), Chorwacji ( w Dubrowniku, 1981), Izraelu (Teatr Habima, 1986), Egipcie, Turcji (Stambuł, 1984), Portugalii i Hiszpanii.
Był członkiem międzynarodowych stowarzyszeń artystów, członkiem włoskiej Akademii Sztuki i Pracy, przewodniczącym Stowarzyszenia Kultury Europejskiej, honorowym członkiem Association Internationale des Arts Plastiques, oraz członkiem Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. W 50. rocznicę wyzwolenia Auschwitz koordynował pracami nad wystawą stanowiącą hołd dla ofiar nazizmu. W latach 1988–1990 członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa radaopwim.gov.pl [dostęp 2011-11-06].
Pod koniec życia artysta mocniej związał się z rodzinnym Rzeszowem, w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej wystawił spektakl Déballage (Rozpakowanie, 1997), a ponadto przekazał swoje prace do nowo powstałej przy Teatrze Szajna Galerii. W latach 2002–2004 był wykładowcą Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, prowadził zajęcia między innymi z wiedzy o teatrze i sztukach plastycznych. Był bardzo cenionym i lubianym wykładowcą.
Zmarł 24 czerwca 2008 roku w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 14-3-11).
Ordery i odznaczenia Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1997) „w uznaniu doniosłych zasług dla kultury oraz za wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej”. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1992) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1979) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1972) Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Oświęcimski (1985)Stefan Oberleitner, Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705-1990: vademecum dla kolekcjonerów. Polska Rzeczpospolita Ludowa, 1944-1990, Wydawnictwo Kanion, 1992, s. 123. Medal 30-lecia Polski Ludowej (1975) Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984) Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005) Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” (1986)Potrzeby i nowe zadania [w:] "Rzeczpospolita", nr 229, 1 października 1986, s. 8. Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1975) Odznaka honorowa „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego” Złota Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” Złota Odznaka Miasta Krakowa (1965) Złota Odznaka ZPAP (1975) Odznaka Honorowa ZAiKS-u (1993) Odznaka „Budowniczy Nowej Huty” (1959) Źródło:.
Nagrody i wyróżnienia Nagroda Artystyczna Nowej Huty (1956) Nagroda im. Boy'a Klubu Krytyki Teatralnej za działalność artystyczną w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie (1957) Nagroda im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego Klubu Krytyki Teatralnej za działalność artystyczną w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie (1957) Nagroda Artystyczna „Przeglądu Kulturalnego” za scenografie do sztuk wystawionych w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie (1957) Nagroda Artystyczna „Przeglądu Kulturalnego” w dziedzinie plastyki za dekoracje do sztuk wystawionych w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie (1958) Wyróżnienie w Teatrze Narodów w Paryżu (1958) Nagroda Artystyczna Nowej Huty (1959) Nagroda Ministra Kultury i Sztuki III stopnia za udział prac w wystawie scenograficznej „Polskie dzieło plastyczne w 15-leciu PRL” (1962) I nagroda Roku 1968 Galerii Arkady w Krakowie (1968) Plakietka z Melpomeną - nagroda TV Klubu Recenzentów - za reżyserię i scenografię przedstawienia Szkarłatny proch Seana O'Caseya w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach (1969) Nagroda III stopnia na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za inscenizację plastyczną w przedstawieniu Bolesław Śmiały w Teatrze Współczesnym im. Edmunda Wiercińskiego we Wrocławiu (1969) Nagroda Miasta Krakowa za upowszechnianie kultury (1971) Nagroda Ministra Kultury i Sztuki za nowatorstwo i poszukiwania inscenizacyjne oraz wybitne osiągnięcia w zakresie plastyki teatralnej (1971) Złoty Medal na Międzynarodowej Wystawie Scenografii „Quadriennale” (1971) I nagroda i Złoty Medal na IV Festiwalu Sztuki w Warszawie (1972) Dyplom Ministra Spraw Zagranicznych PRL za wybitne zasługi w propagowaniu kultury polskiej za granicą w 1975 r. (1976)Dyplomy ministra spraw zagranicznych za popularyzację polskiej kultury i sportu za granicą, "Głos Pracy", nr 170, 17 lipca 1976, s. 2.Dziennik Polski, r. XXXII, nr 165 (10037), s. 2. Nagroda Specjalna za wizję plastyczną w przedstawieniu Cervantes w Teatrze Studio w Warszawie (1977) Nagroda Prezesa Rady Ministrów z dziedziny teatru I stopnia za twórcze osiągnięcia artystyczne w dziedzinie teatru i plastyki scenicznej (1979) Akademik Złotego Medalu Accademia Italia delle Arti e del Lavoro (1981) Nagroda Trybuny Ludu za całokształt działalności artystycznej w dziedzinie teatru, za humanistyczne walory twórczości teatralnej (1982)Nagrody "Trybuny Ludu" 1981-1982, "Trybuna Ludu", nr 227, 24 września 1982, s. 3. Złoty Cenatur - nagroda włoskiej Akademii Pracy i Sztuki w Salsomaggiore (1982) Dyplom Honorowy z okazji XXXV-lecia Międzynarodowego Instytutu Teatralnego w uznaniu wybitnych osiągnięć popularyzujących w świecie polską sztukę teatralną (1984) Vessillo Europeo delle Arti (Europejski Sztandar Sztuki) - nagroda Accademi d`Europa (1984) Oscar d`Italia - nagroda dla najwybitniejszych twórców współczesnego świata (1985) Statuetka Zwycięstwa - przyznana przez Ośrodek Studiów i Badań Narodów we Włoszech (1985) Dyplom Honorowy ITI za wybitne osiągnięcia w popularyzacji polskiej sztuki teatralnej za granicą w okresie 40-lecia (1985) Nagroda Miasta Stołecznego Warszawy (1987) Dyplom Ministra Spraw Zagranicznych za szczególne zasługi w propagowaniu polskiej kultury za granicą (1988) Nagroda Sekcji Krytyków Teatralnych PO ITI za popularyzację polskiego teatru na świecie (1992) Złota Maska za autorski spektakl Ślady (1994) Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku (1995) Honorowy Obywatel Opola (1996) Koryfeusz Scenografii Polskiej (1999) Nagroda Ministra Kultury za rok 2001 (2002) tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (2003) tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w Oldenburgu (2003) „Józef” - nagroda Specjalna w rzeszowskim plebiscycie na Człowieka Roku 2002 za całokształt twórczości (2003) Honorowy Obywatel Miasta Oświęcim (2006) tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego (2007) Źródło:.
Upamiętnienie Pośmiertnie 6 lipca 2008 odsłonięto odcisk jego dłoni w brązie na Bursztynowej Promenadzie Gwiazd w Gdańsku.
W stulecie rocznicy urodzin profesora Szajny WSIiZ ogłosiło dla swoich studentów Biennale im. prof. Józefa Szajny, uruchomiona także została poświęcona mu strona internetowa.
5 maja 2023 miał premierę odcinek podcastu „Opowiedz im o Auschwitz” pt. W oczach miał śmierć. Opowieść o Józefie Szajnie. Przybliża on losy Szajny w obozach koncentracyjnych
Przypisy
Linki zewnętrzne Galeria Sztuki Katarzyny Napiórkowskiej -prezentacja prac profesora Józefa Szajny
Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Członkowie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Dyrektorzy Teatru Ludowego w Krakowie Kategoria:Honorowi obywatele Opola Kategoria:Honorowi obywatele Oświęcimia Kategoria:Honorowi obywatele Rzeszowa Kategoria:Honorowi obywatele Tczewa Kategoria:Laureaci Nagrody im. Stanisława Ignacego Witkiewicza Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa) Kategoria:Laureaci nagrody „Trybuny Ludu” Kategoria:Ludzie urodzeni w Rzeszowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oświęcimskim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem 30-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni odznaką „Budowniczy Nowej Huty” Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy” Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego” Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Niemczech Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polscy reżyserzy teatralni Kategoria:Polscy scenografowie teatralni Kategoria:Polscy żołnierze podziemia Kategoria:Urodzeni w 1922 Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie KL Buchenwald Kategoria:Wyróżnieni dyplomem Ministra Spraw Zagranicznych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Wyróżnieni Nagrodą Miasta Stołecznego Warszawy Kategoria:Zmarli w 2008