– japoński czołg lekki z okresu II wojny światowej. Był podstawowym i najliczniejszym pojazdem japońskich sił pancernych, używanym podczas II wojny chińsko-japońskiej, radziecko-japońskich walk granicznych oraz II wojny światowej. Był także wykorzystywany przez Chińską Armię Ludowo-Wyzwoleńczą podczas chińskiej wojny domowej.
Nazewnictwo Podczas testów, a także w zakładach Mitsubishi Heavy Industries czołg oznaczony był jako Ha-Go. Ha jest trzecią sylabą japońskiego „alfabetu” (iroha). W nazewnictwie stosowanym w Mitsubishi oznaczało to, iż jest to trzeci model czołgu, po Typ 89 Chi-Ro (Yi-Go) i czołgu ciężkim Typ 95, wyprodukowany w tej firmieAkira Takizawa, Q&As about Imperial Japanese Army w serwisie Taki's Home Page [dostęp 19-4-2016]. Spotykane są też nazwy Ke-Go i Kyu-Go (po japońsku: „dziewięćdziesiąt pięć”).
Zapotrzebowanie armii japońskiej na nowy czołg lekki Gdy po działaniach na terenie Mongolii Zewnętrznej w 1933 r. dowódcy armii japońskiej zdali sobie sprawę z przewagi wojsk zmechanizowanych nad zwykłą kawalerią, szybko postanowiono o konieczności przyjęcia na wyposażenie armii większej liczby jednostek pancernych. W składzie Armii Kwantuńskiej utworzono Samodzielną Brygadę Zmechanizowaną stacjonującą w Hunczgulinie. W skład brygady wchodzili żołnierze i oficerowie z dwóch dywizji wyposażonych w lekkie czołgi Typ 92 i Typ 93 oraz czołgi średnie Typ 89 w wersji A i B. Szybko okazało się, iż czołgi średnie były zbyt ciężkie i miały niewystarczającą manewrowość w górzystym terenie, zaś czołgi lekkie były zbyt słabo uzbrojone. Pojawiło się zapotrzebowanie na pojazd kołowo-gąsienicowy, który mógłby wspierać nacierającą kawalerię oraz wykazywać się lekkością, szybkością oraz świetną manewrowością.
Prototyp thumb|left|Pierwszy prototyp czołgu lekkiego Typ 95 Ha-Go, 1934-1935 Stworzeniem pierwszego prototypu czołgu na zlecenie Centralnego Biura Konstrukcyjnego zajęło się Mitsubishi Heavy Industries. Budowa pierwszego prototypu trwała od lipca 1933 r. do czerwca 1934 r. Pierwszy model przekroczył o 500 kg przyjętą w projekcie masę, która została określona na 7000 kg. Maksymalna prędkość rozwijana przez pojazd wynosiła 40 km/hPrototyp czołgu Typ 95 Ha-Go osiągał prędkość maksymalną 43 km/h. zaś największy kąt pokonywanego wzniesienia 30°. Chcąc zmniejszyć masę czołgu do 6 500 kg, wprowadzono kilka usprawnień technologicznych, dzięki czemu wzrosła także prędkość pojazdu z 40 do 45 km/h.
W październiku 1934 r., po wielu testach, przedstawiciele kawalerii oraz piechoty stwierdzili, iż nowy czołg spełnia ich wymagania i pomimo widocznych niedoróbek dążyli do jak najszybszego wprowadzenia i zastąpienia starych pojazdów nowym modelem. Kolejne testy, przeprowadzone na przełomie lat 1934 i 1935 na terenie Mandżurii, pozwoliły na wprowadzenie następnych zmian. Powiększony został przedział bojowy, zmieniła się budowa wieży, na której zainstalowano wieżyczkę obserwacyjną dla dowódcy, a także pojawiły się dodatkowe szczeliny obserwacyjne. Ponadto poprawiona wersja posiadała odlewane koła napędowe i napinające oraz podwojona została z każdej strony liczba kół podtrzymujących. Tak zmodyfikowana wersja czołgu lekkiego została zaakceptowana przez japońskie dowództwo i stała się wzorem dla później produkowanych czołgów seryjnych Typ 95.
Produkcja seryjna Produkcja seryjna czołgu lekkiego Typ 95 Ha-Go trwała od 1935 r. do 1943 r. i do tego roku pojazd ten znajdował się też oficjalnie na uzbrojeniu wojska japońskiego pomimo tego, że faktycznie używany był aż do końca II wojny światowej. Późniejsza produkcja odbywała się w zakładach Mitsubishi Heavy Industries, gdzie czołg, z kilkoma modyfikacjami, produkowano jako Typ 4 Ke-Nu aż do 1945 roku. W pierwszych latach produkcja czołgów nie przekraczała 100 sztuk rocznie. Dopiero w 1939 r. liczba wyprodukowanych czołgów wyniosła 115 i rosła z roku na rok. Łącznie w latach 1935-1943 wyprodukowano 2378 maszyn Typ 95 Ha-GoZaloga, Steven J. (2007). Japanese Tanks 1939-45, s.10-17 Osprey. .. Po zakończeniu masowej produkcji czołgów Typ 95 w 1943 r., zaczęto produkcję lekkich czołgów wsparcia Typ 4 Ke-Nu. Posiadał on układ jezdny, kadłub oraz silnik z czołgu Typ 95 i wyposażony został w armatę Typ 97 kalibru 57 mm, które pochodziły z pierwszych wyprodukowanych czołgów Typ 97 Chi-Ha. Czołgów Typ 4 wyprodukowano około 100 jako serię próbną. + Roczna produkcja czołgów Typ 95 Ha-Go Źródło 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 Razem dane japońskie (za I. Moszczanskim) 1 3 30 80 53 115 422 685 725 234 2378 dane zachodnie (za I. Moszczanskim) 1 3 30 55 50 62 163 318 264 201 1161 (według S. Zalogi) - - 31 80 53 115 422 705 655 239 2300
Opis konstrukcji Kadłub pojazdu został zbudowany z walcowanych płyt pancernych o grubości 6 i 12 mmW późniejszych latach czołg otrzymał pancerz lepszej jakości zamocowanych na szkielecie z kątowników. Był to pierwszy czołg japoński, którego pancerz hartowany był metodą nawęglania. Płyty montowane były za pomocą nitów i śrub, a jedynie tam, gdzie pozwalała na to technologia, używane było spawanie. Pomiędzy poszczególnymi płytami znajdowały się skórzane uszczelki, dzięki czemu czołg mógł się przez dłuższy czas poruszać w wodzie. 6-cylindrowy, rzędowy, wysokoprężny silnik Mitsubishi NVD6 120 umieszczony został z tyłu kadłuba, za wieżą, po prawej stronie w specjalnym przedziale silnikowym. Dostęp do niego zapewniał specjalny właz we wnętrzu przedziału bojowego oraz zewnętrzny właz wyposażony w odrzucaną pokrywę i żaluzje, umożliwiający dokładną obsługę silnika. W tylnej części przedziału silnikowego znajdowały się zbiorniki paliwa i oleju oraz umieszczony z lewej strony dodatkowy zbiornik oleju.
Przedział kierowania czołgu połączony został z przedziałem bojowym. Z przodu znajdowało się dwóch członków załogi: po lewej strzelec karabinu maszynowego, a po prawej kierowca-mechanik. Trzeci członek załogi, dowódca, zajmował miejsce w wieży wyposażonej w wieżyczkę obserwacyjną. Z przodu wieży oraz z boku stanowiska karabinu maszynowego znajdowały się otwory pistoletowe.
Kierowanie pojazdem odbywało się przy użyciu pedałów i dźwigni przekładni bocznych. Po prawej stronie kierowcy znajdowała się dźwignia ręcznego hamulca i dźwignia dekompresora (regulatora ciśnienia). Naprzeciwko kierowcy, na desce rozdzielczej, znajdował się przycisk rozrusznika, wskaźnik ciśnienia oleju, szybkościomierz, obrotomierz, amperomierz, przełącznik oświetlenia oraz włącznik prądnicy. Po lewej stronie siedzenia kierowcy umieszczona została dźwignia zmiany biegów. Widoczność w czasie jazdy zapewniały umieszczone w pokrywie włazu kierowcy-mechanika szczeliny obserwacyjne.
Wieża o kształcie zbliżonym do ściętego stożka miała konstrukcję spawano-nitowaną. Znajdowała się lekko na lewo od osi symetrii pojazdu. Wieża obracana była w zakresie 360° ręcznie przy użyciu specjalnego pokrętła znajdującego się na po lewej stronie armaty. Kształt wieży był nieregularny ze względu na obecność karabinu maszynowego w prawej tylnej ścianie i wziernika. W wieżyczce znajdował się także główny, dwuskrzydłowy właz dla załogi.
Załoga pojazdu była słabo chroniona przed rykoszetami i odłamkami. Dodatkową ochronę zapewniały azbestowe wykładziny, jednak ich głównym celem była ochrona przed oparzeniami od nagrzanego pancerza.
Czołg Typ 95 Ha-Go uzbrojony był w armatę czołgową Typ 94 kalibru 37 mm. Pocisk o wadze 0,97 kg posiadał prędkość początkową 575 m/s i był zdolny z odległości 300 m przebić pancerz o grubość 35 mm przy trafieniu prostopadłym. W roku 1938 armatę Typ 94 zastąpiła krótsza armata Typ 97, dzięki której prędkość początkowa wystrzeliwanego pocisku wzrosła do 675 m/s. Kąt podniesienia lufy wynosił od -20° do +24°, zaś przy unieruchomionej wieży armata mogła przemieścić się o 10° w lewo i prawo. Ładowanie przez dowódcę czołgu odbywało się ręcznie, zaś celowanie przy użyciu celownika teleskopowego. Dodatkowo czołg uzbrojony był ruchomy karabin maszynowy Typ 91 kalibru 6,5 mm znajdujący się z przodu pojazdu, który był pochodną karabinu maszynowego Typ 99. Różnił się od pierwowzoru krótszą lufą oraz wyposażony był w rękojeść pistoletową i celownik optyczny z pięciokrotnym powiększeniem. Pojemność magazynka była prawie dwukrotnie większa od standardowego karabinu i wynosiła 50 naboi. Ponadto na wyposażeniu znajdował się zmodyfikowany karabin maszynowy Typ 97 kalibru 7,7 mm zainstalowany z tyłu wieży z magazynkiem na jedynie 30 naboi, przez co nie dawał on możliwości długiego prowadzenia ognia. Kąt podniesienia obu karabinów wynosił od -10° do +25° zaś na boki do 35°. Załoga czołgu mogła także prowadzić ostrzał z broni osobistej przez otwory pistoletowe i używać granatów ręcznych. Podczas wojny czołgi Typ 95 Ha-Go zostały wyposażone w cztery wyrzutnie granatów dymnych Typ 99 zainstalowanych w górnej części wieży lub na wieży. Czasami czołgi wyposażano w maszynowe karabiny przeciwlotnicze Typ 91 umieszczane na prawo od wieżyczki.
Komunikacja między czołgami odbywała się za pomocą chorągiewek sygnalizacyjnych. Jedynie czołgi dowódców kompanii i plutonów posiadały radiostacje wyposażone w anteny poręczowe. Radiostacje krótkofalowe pojawiły się dopiero pod koniec wojny i można je było spotkać w niewielu czołgach.
Zawieszenie czołu Typ 95 Ha-Go nie powstało podczas projektowania czołgu. Zostało ono skonstruowane w 1932 roku przez inżyniera Tomio Hara i było stosowane we wszystkich japońskich czołgach. Zawieszenie składało się z czterech kół jezdnych po każdej stronie o średnicy 570 mm, zblokowanych po dwa na wahaczu, którego górna część byłą przegubowo połączona wspólną osią z dźwignią. Dźwignia trzymała dwie spiralne sprężyny, które były umieszczone jedna w drugiej. Czołg posiadał drobnoogniwowe metalowe gąsienice o szerokości 250 mm składające się z 97 ogniw. Zawieszenie uchodzące za prymitywne było łatwe w konstrukcji oraz montażu i posiadało opinię niezawodnego.
Zastosowanie bojowe thumb|left|Porzucony czołg Typ 95 Ha-Go należący do ppor. Ito z 4. Pułku Pancernego, Chałchin-Goł, lipiec 1939 Prawdziwy test w warunkach bojowych odbył się w 1939 roku w okolicach Chałchin-Goł, gdzie wojska japońskie starły się z siłami radzieckimi. W lipcu przerzucono w tamten rejon 1. Brygadę Zmechanizowaną pod dowództwem generała-porucznika TamadyCoox, Alvin D. Nomonhan; Japan Against Russia, 1939 (Two volumes). Stanford, California: Stanford University Press. ., który miał do dyspozycji 35 czołgów Typ 95 Ha-Go zorganizowanych w trzy kompanie liniowe i jedną odwodową wyposażoną w czołgi Typ 89 Chi-Ro i trzy tankietki Typ 92 Te-Ke. 2 lipca japońskie wojska pancerne ruszyły do ataku z łatwością pokonując Sowietów, których obrona miała charakter punktowy. Szczęście odwróciło się jednak od Japończyków po kilku godzinach, gdy ogień artylerii polowej i przeciwpancernej powstrzymał natarcie. Japończycy stracili 21 czołgów Typ 89 i jeden Typ 97, a dowódca pułku zginął w walce. Na przełomie 2 i 3 lipca stracono jeszcze kolejne 40 czołgów, w tym Typu 95 Ha-Go.
Po raz kolejny czołgi Typ 95 Ha-Go wzięły udział w walce 7 stycznia 1942 roku na półwyspie Malajskim, kiedy to pod osłoną nocy wspierały piechotę nacierającą na stanowiska żołnierzy brytyjskich i australijskich. Była to jedyna większa walka z udziałem czołgów podczas tej kampanii. Następnie w czerwcu 1942 roku czołgi Typ 95 z 4. i 7. Pułku Pancernego wzięły udział w walkach na Filipinach.
Po zwycięstwie na Półwyspie Malajskim, wojska japońskie uderzyły na Birmę, w czym brał udział 1., 2. i 14. Pułk Pancerny. Głównymi przeciwnikami japońskich pojazdów były czołgi Stuart oraz Valentine, a także chińskie T-26. Pomimo obecności czołgów po obu walczących stronach, do starć pancernych dochodziło rzadko. Pojazdy wykorzystywano głównie do wspomagania działań piechoty.