thumb|Karykatura z 1898 r. przedstawiająca mocarstwa dokonujące podziału stref wpływów w Chinach Mocarstwo – państwo, które ze względu na swój potencjał militarny oraz ekonomiczny odgrywa ważną rolę na świecie, a zarazem siłami wpływów przewyższa inne państwa, wykazuje odpowiednią rolę, kreuje w znacznym stopniu stosunki międzynarodowe we wszelkich dziedzinach, posiada znaczne możliwości wewnętrzne (militarne, ekonomiczne etc.), w obu tych sferach wyraźnie górujące nad innymi państwamiEncyklopedia politologii, t. 5: Stosunki międzynarodowe, red. T. Łoś Nowak, Zakamycze 2002 s. 221..
Tytuł mocarstwa odnosi się do państwa, którego wpływy zagraniczne są często uwarunkowane decyzjami polityki międzynarodowej kraju. Do mocarstw nie są więc zaliczane państwa stosujące politykę izolacjonizmu, samowystarczalności lub szerokiej neutralności, nawet jeśli posiadają siłę militarną i ekonomiczną porównywalną do mocarstw.
Typologia thumb|Hierarchia mocarstw w formie piramidyZa: Power transitions: Strategies for 21th century, s. 10. Hierarchia mocarstw świata – 4 kategorie (m.in. na podstawie teorii przepływu potęgi)J. Kugler, Abramo F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation.:
mocarstwo dominujące – posiadające znaczne wpływy globalne oraz we wszystkich dziedzinach stosunków międzynarodowych, mające przewagę nad innymi mocarstwami (hegemonia). W 1944 ten typ państw został określony mianem supermocarstwa w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i Wielkiej BrytaniiWilliam Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://web.archive.org/web/20200519133635/https://static.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf s. 5.; zaś po 1945 roku rzeczywistymi supermocarstwami pozostały Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, gdyż w praktyce istnienie większej liczby supermocarstw od 2 jest niemożliweOpinia Witold Orłowskiego – Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku..Po 1991 roku jedynym supermocarstwem pozostały Stany Zjednoczone, przez co były określane jako hipermocarstwo.Do grona supermocarstw zalicza się obecnie również ChinyPrzebudzenie smoka – Chiny są już supermocarstwem https://web.archive.org/web/20180719203402/http://www.intotheeast.pl/2018/01/07/przebudzenie-smoka-chiny-juz-sa-supermocarstwem/. i Indie Highbeam. Retrieved August 2, 2014.http://realtruth.org/articles/434-iasitm.html India A Superpower in the Making? BY JEFFREY R. AMBROSE.. wielkie mocarstwa, mocarstwa ponadregionalne – państwa mające znaczne wpływy polityczne poza własnym regionem i dążące do rozciągnięcia ich na cały świat (globalne aspiracje). Są to mocarstwa, które w danym momencie nie są jeszcze w stanie rzucić wyzwania dominującemu mocarstwu, lecz z ich grona wyłoni się potencjalny rywal () mocarstwa dominującegoJ. Kugler, A.F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation, s. 173.. W historii świata taką rolę spełniało 9 państw: Anglia/Wielka Brytania, Francja, Hiszpania, Holandia, Rosja/Związek Radziecki, Stany Zjednoczone, Niemcy i JaponiaWedług kryterium c.n. 10% tonażu sił morskich względem całego świata, operujących na więcej niż 1 oceanie. A. Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 14.. Obecnie w gronie mocarstw tego typu są wymieniane: Rosja, Japoniahttp://www.geopolityka.org/index.php/komentarze/995-cykle-hegemoniczne-i-kolejna-wojna-swiatowa Cykle hegemoniczne i kolejna wojna światowa., Unia Europejska (lub Niemcy)„Główni potencjalni rywale USA – Chiny, Rosja, Japonia i Niemcy” https://archive.is/20161015113410/http://www.niniwa22.esy.es/mocarstwonawieki.htm STEPHEN G. BROOKS, WILLIAM C. WOHLFORTH Mocarstwo na wieki., Indiehttps://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Trójpłaszczyznowa%20Szachownica.pdf D. Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica (tabela, s. 72). i Brazylia.
regionalne mocarstwa, mocarstwa lokalne, „średnie mocarstwa” – mają znaczenie dominujące w regionie, lecz niewykraczające poza region. Na tej zasadzie klasyfikuje się do tej grupy państwa takie jak: Kanada – w Ameryce Północnej, Indie i Pakistan – w Azji Południowej, Brazylia – w Ameryce Południowej, Meksyk – w Ameryce Środkowej, Włochy – w południowej Europie i basenie Morza śródziemnego, Wielka Brytania – w północnej Europie, RPA, Nigeria – w Afryce, Izrael, Iran, Arabia Saudyjska, Turcja – na Bliskim Wschodzie, Indonezja i Australia – w Azji południowo-wschodniej i Oceanii, Korea Południowa – w Azji Wschodniejhttp://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/76468,swiat-po-ameryce.html R.N. Haas: Świat po Ameryce.. małe mocarstwa – państwa niespełniające znaczącej roli w regionie, często rywale aktualnych mocarstw regionalnych, mające jednak potencjał do budowy własnego mocarstwa regionalnego. Wymienia się tu często takie państwa jak: Argentyna, Hiszpania, Chile, Wenezuela, Egipt.
Mocarstwa historyczne W literaturze przedmiotu spotkać można następujące rozróżnienia między powyższymi kategoriami mocarstw w kolejnych latach: mocarstwa światowe () – dominujące nad światem: Portugalskie imperium kolonialne 1498–1580; Hiszpańskie imperium kolonialne 1519–1588; Niderlandy (Holandia): 1609–1688; Imperium brytyjskie 1714–1792 i 1815–1945; Stany Zjednoczone od 1944; Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1943–1991; Chińska Republika Ludowa. globalne (wielkie) mocarstwa nowożytne () – o globalnych wpływachKryterium stanowi posiadanie przez dane mocarstwo ponad 10% tonażu światowej floty wojennej. za: K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 28, na podstawie: George Modelski: (Long Cycles in World Politics, 1987).: Portugalskie imperium kolonialne: 1492–1588; Hiszpańskie imperium kolonialne: 1492–1808; Francja: 1494–1815; 1830-; Anglia/Wielka Brytania: od 1588; Niderlandy (Holandia): 1588–1784; Imperium Rosyjskie: 1709–1917 i Federacja Rosyjska od 2013http://www.winnipegfreepress.com/opinion/analysis/russia-steadily-re-emerging-as-a-global-power-223585331.html Russia steadily re-emerging as a global power.; Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1922–1991; Stany Zjednoczone: od 1865; Niemcy: 1871–1918, 1939–1945; od 1965 (Niemcy Zachodnie); Japonia: 1905–1945, od 1968; Chiny: po 1990.
nowożytne mocarstwa regionalne () – dominujące we własnym regionie: Dania: 1397–1648; Hiszpania: 1490–1648; Francja: 1494–1945; Królestwo Polskie/Rzeczpospolita Obojga Narodów: 1410–1696; Anglia/Wielka Brytania: 1540–1945; Austria(Monarchia Habsburgów, Cesarstwo Austrii, Austro-Węgry).: 1515–1918; Niderlandy (Holandia): 1590–1795; Szwecja: 1613–1709; Prusy/Niemcy: 1650–1945; Włochy: 1870–1943http://books.google.pl/books?id=omAaTriUp0kC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490–1990, s. 28.; Japonia: od 1875.
Witold Orłowski stosuje powyższe kategorie mocarstw i dowodzi, że w XX w. istniały następujące mocarstwa:
supermocarstwa (pow. 20% ogólnego potencjału świata), światowe (powyżej 15% ogólnego potencjału świata): Wielka Brytania; Stany Zjednoczone; Niemcy, wielkie (między 10 a 15%), regionalne (między 5 a 10%)Orłowski Witold: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku. Wydawnictwo Open, 2006..
1900 1939 2000 supermocarstwo – – Stany Zjednoczone, Unia EuropejskaŁączny potencjał państw członkowskich UE. mocarstwo światowe Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Niemcy Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Niemcy – wielkie mocarstwo Rosja, Francja Związek Radziecki Chiny, „Twarde jądro” UENiemcy, Francja, Państwa Beneluksu – gotowe na sciślejszą integrację w ramach UE. W tabeli mają potencjał 10 wystarczający do pełnienia roli mocarstwa wielkiego, choć autor na mapie klasyfikuje je jako mocarstwo regionalne. mocarstwo regionalne Austro-Węgry Japonia, Francja, Włochy Rosja, Japonia, Indie pozostałePaństwa mieszczące się w 1 dziesiątce najsilniejszych państw świata, jednakże poniżej rangi mocarstwa regionalnego. Chiny, Włochy, Japonia, Turcja Chiny, Polska, Brazylia Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Brazylia, Włochy
Główne mocarstwa świata w latach 1700–2020Międzynarodowe stosunki polityczne,s. 90 na podstawie: K. Waltz (1979): Theory of international Politics, Reading, 162.
Mocarstwo 1700 1800 1875 1910 1935 1945 1990 2020 Turcja X – – – – – – – Szwecja X – – – – – – – Niderlandy X – – – – – – – Hiszpania X – – – – – – – Austria/Austro-Węgry X X X X – – – – Francja X X X X X – – – Wielka Brytania X X X X X – – – Prusy/Niemcy – X X X X – – – Rosja (I)/Związek Radziecki/Rosja (II) X X X X X X X X Włochy – – X X X – – – Japonia – – – X X – – – Stany Zjednoczone – – – X X X X X Chiny – – – – – – X X
Angielski geograf Peter J. Taylor opisał geopolityczne porządki światowe jako względnie stabilne podziały władzy politycznej w skali globalnej. Uporządkował on państwa świata – i ich „kody geopolityczne” – w trójstopniowej hierarchii. mocarstwa światowe, których kody geopolityczne obejmują cały glob, mocarstwa regionalne – definiują swoje interesy szerzej niż własne granice, pozostałe państwa – sytuacja lokalna warunkuje niemal całkowicie ich motywy i możliwości działania.
Następnie dokonał periodyzacji XX wieku według porządków geopolitycznych. Przejście od porządku światowego, w którym hegemonem była Wielka Brytania, nastąpiło w latach 1904–1907. Dezintegracji hegemonii brytyjskiej towarzyszył awans Niemiec i Stanów Zjednoczonych do rangi mocarstw światowych. I i II wojna światowa były wojnami o schedę po Imperium Brytyjskim. Stany Zjednoczone w 1945–1947 stały się hegemonem światowym, lecz wyzwanie rzucił im ZSRR, po czym nastąpiło przejście do geopolitycznego porządku światowej zimnej wojny, który załamał się w latach 1989–1991, kiedy to USA pozostały najpotężniejszym państwem świataPeter J. Taylor: Geopolitische Weltordnung, Welttrends 4/1994,s. 25-37, za: Stańczyk 1/1995, s. 75..
Amerykański politolog Randall L. Schweller, profesor Uniwersytetu Stanu Ohio, twórca „teorii równowagi interesów” wyróżnił dwie kategorie mocarstw: 1. bieguny (ang. ) – są to państwa, które mają potencjał militarny wyższy od połowy potencjału militarnego najsilniejszego państwa w systemie, 2. mniejsze mocarstwa (ang. )http://library.northsouth.edu/Upload/Deadly%20Imbalances.pdf R.L. Schweller: Deadly Imbalances Tripolarity and Hitler’s Strategy of World Conquest, s. 52, 74..
Rok Liczbabiegunów Mocarstwa-bieguny Mniejsze mocarstwa 1890 5 Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Niemcy, Rosja, Francja Austro-Węgry, Włochy, Japonia 1900 4 Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia 1913 4 Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia 1925 1 Stany Zjednoczone Niemcy, Wielka Brytania, Związek Radziecki, Francja, Włochy, Japonia 1934 2 Stany Zjednoczone, Związek Radziecki Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia 1939 4 Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Niemcy, Wielka Brytania Francja, Włochy, Japonia 1941 3 Stany Zjednoczone, Niemcy, Związek Radziecki Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia 1950 2 Stany Zjednoczone, Związek Radziecki Wielka Brytania, Niemcy Zachodnie, Francja, Japonia 1980 2 Stany Zjednoczone, Związek Radziecki Japonia, Niemcy Zachodnie, Wielka Brytania, Francja,
Podobny podział przyjęto sporządzając listę głównych mocarstw i pretendentów do hegemonii globalnej w latach 1895–1985http://www.press.umich.edu/pdf/0472112872-ch2.pdf Major Powers and Global Contenders, s. 46..