Chiazm ( – „ułożenie na krzyż”, „skrzyżowanie”) – klasyczna figura retoryczna, odmiana inwersji. Paralelizm składniowy polegający na odwróceniu symetrii dwóch całostek składniowych, z których druga powtarza porządek syntaktyczny składników, ale w odwrotnej kolejności. Szczególnie według schematu: podmiot – orzeczenie, orzeczenie – podmiot, np:
Grusza szeleści i szumi kłos – (J. Słowacki, Do autora „Skarg Jeremiego”)Słownik terminów literackich, Vademecum polonisty, Ossolineum 1989, s. 72
lub części zdania:
Żywiołem ptaków jest powietrze, ziemia – innych stworzeń.
Chiazmy w Biblii W starożytnych tekstach hebrajskch i greckich Starego i Nowego Testamentu stosunkowo często występują chiazmy. Wiele z nich zanikło w trakcie tłumaczenia Biblii na inne języki, jednak niektóre w dalszym ciągu można odnaleźć na kartach Biblii. Następujące cytaty posłużą za przykład, aby ukazać paralelną strukturę tekstu. Elementy chiazmów są często oznaczone w formie A B B A, gdzie litery odpowiadają gramatyce, słowom, lub znaczeniu.
A — „A wielu pierwszych B — będzie ostatnimi; B1 — a ostatni A1 — będą pierwszymi”. Słowa Jezusa (Ewangelia Mateusza 19:30)
A — „Bo kto by chciał duszę swoją zachować, B — utraci ją, B1 — a kto by utracił duszę swoją dla mnie, A1 — zachowa ją”. Jezus (Ewangelia Marka 8:35)
A — „Nie dawajcie psom tego, co święte B — i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, B1 — by ich nie podeptały nogami (świnie), A1 — i obróciwszy się, nie rozszarpały was (psy)”. Jezus (Ewangelia Mateusza 7:6)
A — „Na początku było Słowo, B — a Słowo było u Boga, B1 — a Bogiem było Słowo, A1 — Ono było na początku u Boga'”. (Ewangelia Jana 1:1-2)
A — „Nikt nie może dwóm Panom służyć, B — bo albo jednego będzie nienawidził, C — a drugiego będzie miłował; C1 — albo z jednym będzie trzymał, B1 — a drugim wzgardzi. A1 — nie możecie służyć Bogu i Mamonie”. (Ewangelia Łukasza 16:13)
A — „Znieczul serce tego ludu, B — i dotknij jego uszy głuchotą, C — a jego oczy ślepotą; C1 — aby nie widział swoimi oczyma, B1 — i nie słyszał swoimi uszyma, A1 — i nie rozumiał swoim sercem, żeby się nie nawrócił i nie ozdrowiał.” (Księga Izajasza 6:10)
A — ...„pójdźmy w pielgrzymce na górę Pana, B — do świątyni Boga Jakuba C — i będzie nas uczył dróg Swoich abyśmy mogli chodzić Jego ścieżkami D — gdyż z Syjonu wyjdzie zakon… wtedy rozsądzać będzie narody E — i przekują swoje miecze na lemiesze, E1 — a swoje włócznie na sierpy: D1 — żaden naród nie podniesie miecza przeciw narodowi, C1 — i nie będą się już uczyć sztuki wojennej. B1 — Domu Jakubowy! A1 — Nuże! postępujmy w światłości Pana!” (Księga Izajasza 2:3-5)
A — „Pamiętaj B — na Jezusa Chrystusa, potomka Dawida, C — On według Ewangelii mojej powstał z martwych, D — dla niej znoszę niedolę E — aż do więzów jako złoczyńca, E1 — ale Słowo Boże nie jest związane; D1 — dlatego znoszę wszystko przez wzgląd na wybranych, C1 — aby i oni dostąpili zbawienia B1 — w Jezusie Chrystusie A1 — z wieczną chwałą.” (2 List do Tymoteusza 2:8-10)
Zobacz też anastrofa antymetabola
Przypisy
Bibliografia Słownik terminów literackich, Ossolineum, 1989. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wł. Kopaliński, Wiedza Powszechna, 1989. Słownik wyrazów obcych, PWN, 1995.
Kategoria:Środki stylistyczne