thumb|Powszechny Dom Towarowy Wola w Warszawie Bitwa o handel – polityka gospodarcza prowadzona w Polsce w latach 1947–1949 przez rządzącą Polską Partię Robotniczą (PPR) (od 16 grudnia 1948 Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR)), mająca na celu ograniczenie i wyeliminowanie sektora prywatnego w handlu hurtowym i detalicznym, którego istnienie miało według Polskiej Partii Robotniczej grozić odrodzeniem się kapitalizmu w PolsceMuzeum Historii Polski Bitwa o handel. Propagandowym uzasadnieniem PPR dla tej polityki była walka ze spekulacjąMarek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, , s.852-857..
Geneza i przebieg "Bitwy o handel"
"Bitwa o handel" została rozpoczęta wkrótce po sfałszowanych przez PPR wyborach do Sejmu Ustawodawczego, przeprowadzonych 19 stycznia 1947. Zapoczątkowało ją wystąpienie ministra przemysłu i handlu Hilarego Minca (faktycznie kierującego polityką gospodarczą państwa) na plenum Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej 13 i 14 kwietnia 1947Muzeum Historii Polski Bitwa o handel. U podstaw „bitwy o handel”, jak również późniejszych ograniczeń sektora prywatnego, legły przesłanki czysto ideologiczne, sprowadzające się do dostosowania organizacji obrotu towarowego do ogólnej koncepcji gospodarki centralnie kierowanejJanusz Kaliński, „Następstwa „bitwy o handel” (1947-1948)” w: Społeczne skutki przekształceń własnościowych w Polsce 1944-1956, red. Tomasz Osiński, Lublin 2016, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, , s.205..
W propagandzie PPR bitwa o handel nie zakładała likwidacji przemysłu i handlu prywatnego, lecz poddanie go kontroli państwa, ograniczenie jego nadmiernych i nielegalnych zysków oraz skierowanie jego możliwości rozwojowych do tych dziedzin gospodarki narodowej, gdzie mogły przynosić pożytek (odbudowa Ziem Zachodnich, budownictwo itd). Zakładała likwidację a przynajmniej ograniczenie do minimum spekulacji, wzmocnienie roli państwa na rynku jako producenta i dystrybutora podstawowej masy towarowej.
W celu realizacji zaplanowanych działań 2 czerwca 1947 uchwalono trzy ustawy: w sprawie zwalczania drożyzny i nadmiernych zysków w obrocie handlowym, o obywatelskich komisjach podatkowych i lustratorach społecznych, o zezwoleniach na prowadzenie przedsiębiorstw handlowych i budowlanych. PPR uruchomiła znaczne siły w walce ze spekulacją. W teren ruszyły ekipy robotnicze i młodzieżowe z uprawnieniami komisji specjalnych, dla kontroli działalności handlu prywatnego. Uruchomiony został aparat skupu, ustalona została relacja cen podstawowych towarów przemysłowych i zastosowane zostało inne opodatkowanie elementów kapitalistycznych.
W 1947 r. utworzono przedsiębiorstwo państwowe Powszechne Domy Towarowe (PDT)Zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 listopada 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą „Powszechne Domy Towarowe” ()., które w kolejnych latach zbudowało sieć kilkudziesięciu wielkich domów towarowych w 22 największych miastach. Powszechne Domy Towarowe miały być konkurencją dla małych sklepów prywatnychEncyklopedia Historia, Wyd. GREG, Kraków 2007, , s. 38–39..
Właścicielom sklepów, którzy zawyżali ceny, groziło do 5 lat więzieniaEncyklopedia Historia.... s. 39.. Narzędziem władz w walce z przedsiębiorcami były m.in. koncesja, domiar oraz utrudnienia np. przy zakupie towarów w hurtowniach, które zostały upaństwowione.
W trakcie „bitwy o handel” liczba prywatnych sklepów spadła z ponad 134 tys. w 1947 do około 78 tys. w 1949. Spowodowało to ogromne trudności w zaopatrywaniu ludności w towary codziennego użytku, gdyż przez cały czas likwidowano o wiele więcej prywatnych placówek niż powstawało nowych – „uspołecznionych”, które były nieefektywne.
„Bitwa o handel” zreorganizowała również ruch spółdzielczy – powstały m.in. Centralna Spółdzielnia Spożywców „Społem” i Centrala Rolniczych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”Encyklopedia Historia... s. 39..
Konsekwencje "bitwy o handel"
Przypisy
Bibliografia Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Janusz Kaliński, „Następstwa „bitwy o handel” (1947-1948)” w: Społeczne skutki przekształceń własnościowych w Polsce 1944-1956, red. Tomasz Osiński, Lublin 2016, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, s.199-211, wersja zdigitalizowana Janusz Kaliński „Transformacja” do gospodarki centralnie planowanej w Polsce (1944-1950) w: Optimum. Economic Studies Nr 1(95) 2019 s.32-45 wersja zdigitalizowana.
Linki zewnętrzne 65 lat temu komuniści rozpoczęli "bitwę o handel" Muzeum Historii Polski Bitwa o handel Michał Zawisza „Bitwa o handel” w województwie kieleckim
Kategoria:Gospodarka PRL Kategoria:Stalinizm w Polsce Kategoria:Polityka gospodarcza Kategoria:1946 w Polsce Kategoria:1947 w Polsce Kategoria:1948 w Polsce Kategoria:1949 w Polsce