mały|J. Nowicki czyta „Fortepian Szopena” (2017) Jan Nowicki (ur. 5 listopada 1939 w Kowalu, zm. 7 grudnia 2022 w Krzewencie) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, reżyser teatralny, pedagog, pisarz i poeta.
Zagrał niemal 200 ról w teatrze telewizji i filmowych, m.in. w Niepochowanym, Wielkim Szu, Magnacie, Spirali i Sanatorium pod Klepsydrą. Przez ponad 30 lat był aktorem Starego Teatru w Krakowie, gdzie zagrał dziesiątki ról, a kreacje Stawrogina w Biesach, Rogożyna w Nastazji Filipownej, Artura w Tangu czy księcia Konstantego w Nocy listopadowej przeszły do historii polskiego teatru. Otrzymał Złoty Laur za mistrzostwo w sztuce aktorskiej, a także nagrodę za wkład w rozwój europejskiej kinematografii. Był również autorem wierszy, tekstów piosenek, kolęd oraz felietonów.
Życiorys Uczęszczał do siedmiu różnych szkół średnich, m.in. do Zasadniczej Szkoły Zawodowej we Włocławku (na kierunku frezerstwo), Technikum Przemysłowo-Pedagogicznego Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego w Radziejowie (kierunek: ślusarstwo), liceum kulturalno-oświatowego w Bydgoszczy i liceów ogólnokształcących w Poznaniu, a maturę zdał w jednym z liceów ogólnokształcących w Łodzi. W latach 1958–1960 studiował na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Po relegacji ze studiów zatrudnił się w Kopalni Węgla Kamiennego Bytom VIII – Miechowice, w której przez osiem miesięcy pracował jako górnik. Ukończył studium wojskowe jako podoficer rezerwy, kapral podchorąży. W 1964 ukończył z wyróźnieniem studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie; jego dyplomową rolą był występ w spektaklu Zabawa jak nigdy. Od 1973 przez trzy semestry był wykładowcą PWST w Krakowie (przedmiot: sceny współczesne), w latach 1974–1975 był prodziekanem wydziału aktorskiego tej uczelni, a w latach 80. prowadził zajęcia seminaryjne na tejże.
Jeszcze w trakcie studiów statystował bądź zagrał pomniejsze role w spektaklach Teatru Telewizji, m.in. w Krzyżakach (reż. Aleksander Ford) w 1960. Po ukończeniu studiów zagrał drugiego drużbę w Weselu (reż. Andrzej Wajda) w Starym Teatrze w Krakowie. W 1964 został aktorem tego teatru, w którym rozpoczął pracę rolą Piotra w dramacie Jeana Giraudoux Wariatka z Chaillot (reż. Zygmunt Hübner). Równocześnie do pracy Starym Teatrze był scenarzystą i reżyserem spektakli, które wystawiał w amatorskim teatrze Scena Narratora organizowanym przy Wyższej Szkole Pedagogicznej. W połowie lat 60. dołączył do kręgu twórców kabaretu Piwnica pod Baranami, a szczególnie bliską więź zawiązał z Piotrem Skrzyneckim.
Na wielkim ekranie zadebiutował rolą uczestnika zabawy sylwestrowej w filmie Stanisława Wohla Przygoda noworoczna (1964). Przełomem w jego karierze filmowej była rola kapitana Wyganowskiego w kostiumowym filmie historycznym Andrzeja Wajdy Popioły (1965) i główna rola Bohatera w filmie psychologicznym Jerzego Skolimowskiego Bariera (1966). Za rolę Artura w wystawionym premierowo w 1965 spektaklu Tango (reż. Jerzy Janicki) otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych. Reżyser Jerzy Jarocki nazwał go „jedną z najbardziej wyrazistych osobowości aktorskich na polskiej scenie”. Zagrał Hasslinga-Ketlinga of Elginu w kasowym filmie historycznym Jerzego Hoffmanna Pan Wołodyjowski (1969), ekranizacji powieści Henryka Sienkiewicza o tym samym tytule. Wystąpił także w roli Marka w dramacie psychologicznym Krzysztofa Zanussiego Życie rodzinne (1970), który reprezentował Polskę w konkursie o Złotą Palmę na 24. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes. Jego aktorskimi idolami w tym okresie byli m.in. Montgomery Clift, Dustin Hoffman, Gene Hackman i Al Pacino.
Powszechne uznanie publiczności i krytyków teatralnych zyskał dzięki roli Mikołaja Stawrogina w inscenizacji powieści Fiodora Dostojewskiego Biesy (reż. Andrzej Wajda), premierowo wystawionej 29 kwietnia 1971 w Starym Teatrze w Krakowie; spektakl w kolejnych latach zagrał także podczas wielu wyjazdów zagranicznych, m.in. kilka razy podczas Światowego Sezonu Teatralnego w Aldwych Theatre w Londynie.
Zagrał Jana, pierwszego męża Marty (Małgorzata Braunek), w szeroko komentowanym debiucie fabularnym Andrzeja Żuławskiego Trzecia część nocy (1972). Popularność przyniosła mu także rola amanta w melodramacie Romana Załuskiego Anatomia miłości (1972) i Józefa w docenionym przez międzynarodową prasę psychologicznym filmie drogi Wojciecha Jerzego Hasa Sanatorium pod Klepsydrą (1973). Krytycy docenili także jego kolejne role w Starym Teatrze w Krakowie: Józefa K. w Procesie (1973; reż. Jerzy Jarocki), Wielkiego Księcia Konstantego w Nowy listopadowej (1974; reż. Andrzej Wajda) i Parfiena Siemionowicza Rogożyna w Nastazji Filipownej (1977; reż. Andrzej Wajda). W 1974 otrzymał Nagrodę Miasta Krakowa. W 1976 dostał zespołową Nagrodę Państwową II Stopnia za serial Dyrektorzy oraz nagrodę indywidualną Komitetu ds. Radia i Telewizji.
Zagrał główną rolę męską, Janosa Bognára, w dramacie Márty Mészáros Dziewięć miesięcy (Kilenc hónap, 1976), który został wyróżniony nagrodą Międzynarodowej Federacji Krytyki Filmowej na 30. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w 1977. Od tamtej pory zagrał jeszcze w 18 filmach tej węgierskiej reżyserki: One dwie (1977), Jak to w domu (1978), Po drodze (1979), Sukcesja (1980), Mother & Daughter (1981), Rewizor (1983), Dziennik dla moich dzieci (1984), Dziennik dla moich ukochanych (1987), Czerwony Kapturek i wilk (1989), Dziennik dla mojego ojca i matki (1990), Embrion (1994), Siódmy pokój (1997), Historia jednej znajomości (1997), Córy szczęścia (1999), Żyć można wszędzie – umieraj, gdzie dom (2000), Mała Vilma (2000), The Miraculous Manderin (2001) Niepochowany (2004).
W 1977 zadebiutował jako reżyser chłodno przyjętą sztuką Subtelność dla Teatru Telewizji. Uznanie w latach 80. zyskał za sprawą tytułowej roli w filmie Sylwestra Chęcińskiego Wielki Szu (1983). Wystąpił także jako książę Hans Heinrich XV w nagradzanym filmie historycznym Filipa Bajona Magnat (1987). Był asystentem reżyserki Márty Mészáros podczas prac nad spektaklem Tramwaj zwany pożądaniem w Teatrze Bagatela w Krakowie. W latach 80. wystąpił także w kolejnych spektaklach Starego Teatru w Krakowie: zagrał chłodno przyjętą rolę szpiega Cyngi w spektaklu Bezimienne dzieło (1982; reż. Krystian Lupa, zebrał przychylne recenzje jako Andersen w sztuce Z życia glist (1983; reż. Krzysztof Babicki) i krytycznie przyjętą rolę w Płatonowie (1988; reż. Filip Bajon).
W 1991 premierę w Teatrze Scena na Piętrze w Poznaniu miał spektakl Ach panie, panowie, czyli zwierzenia Mikołaja S., którego scenariusz był inspirowany felietonami Nowickiego publikowanymi w „Gońcu Teatralnym”. W 1993 założył firmę odzieżową „Szu”, która kilka miesięcy później splajtowała. Wystąpił w roli narratora i przewodnika w filmie reportażowym Halo, Kowal (1994), w którym oprowadził po swoim rodzinnym mieście. Zagrał cinkciarza Eryka, głównego bohatera filmowego debiutu reżyserskiego Olafa Lubaszenki Sztos (1996). Wystąpił także w napisanej specjalnie dla niego roli Marka, początkującego reżysera i męża Eweliny (Gabriela Kownacka), w komedii Jacka Bromskiego Dzieci i ryby (1996). W 1996 zagrał Stiepana Wierchowieńskiego w spektaklu Teatru Telewizji Biesy (reż. Krzysztof Zaleski). W 1998 podczas 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd.
26 czerwca 2000 premierę ma spektakl Teatru Telewizji Urodziny Mistrza (reż. Márta Mészáros) napisany z myślą o Nowickim przez Zbigniewa Książka. Od 2000 koncertował po małych miejscowościach z programem „Droga krzyżowa, muzyczne obrazy i impresje”, w którego ramach recytował poezję do akompaniamentu grupy De Profundis. W 2001 zagrał doktora Czebutykina w spektaklu Trzy siostry (reż. Andrzej Domalik) w Teatrze Bagatela w Krakowie.
Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. W wyborach parlamentarnych w 2005 roku kandydował do Senatu w okręgu krakowskim z ramienia Partii Demokratycznej – demokraci.pl, ale nie uzyskał mandatu. mały|Jan Nowicki w 2018 W 2006 został członkiem rady programowej Fundacji Centrum Twórczości Narodowej, a także wystąpił w dwóch spektaklach wyreżyserowanych przez Mártę Meszáros: zagrał kompozytora Emmericha Kálmána w chłodno przyjętej przez krytyków operetce Księżniczka czardasza w Mazowieckim Teatrze Muzycznym w Warszawie i Raymonda w spektaklu Teatru Telewizji Édith i Marlene. W tym samym roku zagrał główną rolę, Mieczysława Małeckiego, przebiegłego założyciela fundacji na rzecz pomocy ofiarom wypadków drogowych, w filmie sensacyjnym Filipa Bajona Fundacja (2008). 1 czerwca 2007 był narratorem w premierowym wykonaniu kantaty Zakochani w Krakowie na Rynku Głównym w Krakowie, skomponowanej z okazji obchodów 750-lecia lokacji miasta. W 2008 za rolę Jerzego „Wielkiego Szu”, aktora przebywającego w Domu Artysty Weterana w Skolimowie, w dramacie obyczajowym Jacka Bławuta Jeszcze nie wieczór (2009) otrzymał nagrodę Srebrnego Lwa na 33. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. W tym okresie opracował poetycko-muzyczny spektakl Z obłoków na ziemię. Zagrał Marka, właściciela warsztatu samochodowego, w dramacie Krzysztofa Zanussiego Rewizyta (2009). 5 marca 2010 w Teatrze Sabat w Warszawie zadebiutował w tytułowej roli w spektaklu rewiowym Powrót Wielkiego Szu (reż. Małgorzata Potocka), do którego współtworzył scenariusz i piosenki, ale niedługo po prapremierze zrezygnował z roli w tej sztuce. Był bohaterem filmu dokumentalnego Jacka Bławuta Ostatni raz kawaler. 12 lutego 2011 w Teatrze Dramatycznym w Płocku premierowo wystawił spektakl Rozmowy z Piotrem ze scenariuszem inspirowanym listami, które pisał do zmarłego przyjaciela, Piotra Skrzyneckiego. W tym samym roku powrócił do roli cinkciarza Eryka w komedii Olafa Lubaszenki Sztos 2 (2011), kontynuacji filmu z 1997, a także udzielił wywiadu w ramach Akademii Sztuk Przepięonych podczas Przystanku Woodstock 2011, zaśpiewał gościnnie utwór „Ring dong” z Muńkiem Staszczykiem na festiwalu TOPtrendy 2011 w Sopocie i wziął udział w kampanii reklamowej sieci T-Mobile, występując w pierwszych spotach tej sieci po jej wejściu na polski rynek. W 2013 wziął udział w benefisie teatrała Dariusza Domańskiego w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie. 26 lipca 2016 w Operze Krakowskiej premierę miał spektakl Święty z Wadowic – Jan Paweł II, w którym zagrał Adwokata Diabła. W 2017 i 2018 grał Hemata w autorskim spektaklu Lwowska tęsknota, z którym wystąił m.in. na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym Nowe Horyzonty we Wrocławiu. W 2021 wystąpił w teledysku do piosenki Andrzeja Grabowskiego „Młodości, wróć”. Zagrał żebraka w filmie Krzysztofa Zanussiego Liczba doskonała (2022). Tuż przed śmiercią nagrał partie lektora do widowiska Droga Krzyżowa – Dźwięki i Słowa Obłoków i Ziemi, które współtworzył z Markiem Stryszowskim.