thumb|Enneagram Enneagram Osobowości – system opisujący dziewięć typów osobowości, uznawany w środowisku psychologicznym za pseudonaukę. Zwykle przedstawiany jest na diagramie przedstawiającym okrąg opisany na (z stgr. ennea – „dziewięć”, gramma – „znak”).

System ten został opisany i zaprezentowany przez Oscara Ichazo w 1970 roku. Jego pochodzenia autor dopatrywał się w bliskowschodniej tradycji sufizmu.

Z uwagi na brak potwierdzenia w badaniach empirycznych, w środowisku psychologicznym Enneagram uznawany jest za koncepcję paranaukową. Próbą nadania mu charakteru naukowego jest twierdzenie, że percepcja każdego człowieka stanowi odzwierciedlenie całokształtu jego doświadczeń oraz traum.

Okrąg opisany na to model geometryczny, na który składają się wzajemnie powiązane linie i triady (typy wykazujące wspólne cechy, połączone w grupy po trzy). Zgodnie z jego założeniami każdy człowiek ma możliwość wykształcenia cech dowolnego typu osobowości, jednak najsilniej związany jest z jednym konkretnym, którego po osiągnięciu dojrzałości nie można zmienić. Możliwa jest jednak koegzystencja cech spoza spektrum głównego typu, co na schemacie geometrycznym przedstawia się jako tzw. skrzydła lub odnogi.

Zgodnie z założeniami systemu, w momencie utraty zdolności do autoobserwacji każdy z typów zaczyna przejawiać zachowania patologiczne, co miałoby wyjaśniać zaburzenia osobowości i ich etiologię. Poszczególne odnogi enneagramu opierają się na analizie zachowania, przekonań, sfery duchowej i fizycznej danej osoby oraz jej relacji ze światem zewnętrznym.

Założenia Enneagramu System wyróżnia dziewięć typów osobowości. Oznaczono je cyframi, co ma zapewniać ich uniwersalny i neutralny charakter. Oznaczenia cyfrowe nie budzą subiektywnych skojarzeń, w przeciwieństwie do określeń opisowych (np. czwórka jako „tragiczny romantyk”). System ten nie ma powiązań z numerologią.

+ Tabela typów osobowości według Enneagramu Typ Symbol Nazwa polska (alternatywne tłumaczenia) Nazwa oryginalna Opis typu 1 30px Perfekcjonista (idealista, reformator) The Reformer Obowiązkowy, skrupulatny, samokrytyczny i praworządny realista. Jedną z jego najwyższych wartości jest moralność. Ma tendencję do traktowania życia jako pasma obowiązków i wierzy we własną nieomylność. W dzieciństwie często postrzegany jako tzw. „grzeczne dziecko”, od którego oczekiwano zbyt wiele. 2 30px Dawca (pomocnik, altruista, opiekun) The Helper Jest ciepły, troskliwy i opiekuńczy. Doskonale wyczuwa potrzeby innych i stara się je zaspokajać, aby w zamian zyskać miłość i akceptację. Skupiając się na otoczeniu, często zapomina o sobie i własnych potrzebach. Może przejawiać skłonności do manipulacji lub zmieniania się dla innych – często nie wie, kim tak naprawdę jest, i odpowiedzi na to pytanie szuka u innych osób. 3 50px Wykonawca (zdobywca) The Achiever Energiczny, często ekstrawertyczny, ufa swoim możliwościom i dąży do realizacji celów. Uważa, że na świecie liczą się tylko jednostki, które odniosły sukces zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym. Potrafi przybierać różne pozy i maski w zależności od tego, jaki wizerunek jest podziwiany w danej grupie. Swoją wartość mierzy liczbą sukcesów, a ich brak uznaje za porażkę i powód do odtrącenia przez otoczenie. U przedstawicieli tego typu częściej diagnozuje się narcystyczne zaburzenie osobowości. 4 60px Indywidualista (twórca, ekscentryk, tragiczny romantyk) The Individualist Wrażliwy, czuły i spostrzegawczy romantyk. Ma poczucie odmienności; nieustannie czeka na szczęście, które ma dopiero nadejść. Nie potrafi cieszyć się tym, co posiada – pociągają go jedynie rzeczy niezdobyte lub nieosiągalne. Osamotniony w świecie własnych, burzliwych emocji, bywa egocentryczny. Dzięki skrajności przeżyć potrafi jednak doskonale zrozumieć drugiego człowieka, w tym najmroczniejsze strony jego psychiki. 5 50px Obserwator (intelektualista, myśliciel) The Investigator Introwertyk ciekawy świata, o silnej potrzebie zdobywania wiedzy, analityczny i wnikliwy. Jest przeczulony na punkcie prywatności i niezależności. Uważa, że nie należy kierować się emocjami, gdyż są one nietrwałe, a ich uzewnętrznianie to oznaka słabości. Stara się wszystko przemyśleć i rzadko reaguje spontanicznie. W zaskakujących sytuacjach wycofuje się, by przeżyć wszystko w samotności, przez co bywa nieświadomy swoich prawdziwych uczuć. Potrafi podejmować trudne decyzje „na chłodno”. 6 30px Lojalista (strażnik, adwokat diabła) The Loyalist Odpowiedzialny, godny zaufania i lojalny wobec bliskich. Nieustannie szuka potencjalnych zagrożeń, a jeśli ich nie dostrzega – wyobraża je sobie. Jest obowiązkowy i sumienny w pracy zespołowej; to oddany przyjaciel. Szóstka może być fobiczna lub kontrfobiczna (uciekać lub atakować w obliczu lęku). Dobrze funkcjonuje w systemach prawnych: ufa innym i potrafi sprawiedliwie wyrokować. 7 30px Epikurejczyk (poszukiwacz przygód, entuzjasta, fantasta) The Enthusiast, The Adventurer Energiczny, żywotny i optymistyczny. Życie traktuje jako wielką przygodę i zabawę, z której chce czerpać pełnymi garściami. Zawsze ma mnóstwo planów i optymistycznie patrzy w przyszłość. Trudno mu zaakceptować ograniczenia stojące na drodze do jego szczęścia; bywa narcystyczny. Miewa problemy z koncentracją. Unika bólu za wszelką cenę, czasem nawet poprzez zaprzeczanie rzeczywistości. 8 30px Szef (obrońca, opiekun, władca, wojownik) The Challenger, The Protector Bezpośredni, pewny siebie, odważny i opiekuńczy. Nie boi się bronić swoich wartości i zazwyczaj nie unika konfliktów. Eksponuje siłę, bywa ekspansywny i zawsze chce osiągać więcej. Jest głośny i wiecznie niezaspokojony. Angażuje się w działania z pełnym poświęceniem. Widzi świat w skrajnych barwach. Jako dziecko często dochodził do wniosku, że uległość („bycie grzecznym”) się nie opłaca. 9 30px Mediator (pojednawca, rozjemca, negocjator, osadnik) The Peacemaker Z natury dobry, wrażliwy i poszukujący jedności z otoczeniem. Jest spokojny, powolny, ale i niezdecydowany. Często wie, czego chcą inni, lecz ma problem z określeniem własnych pragnień. W dzieciństwie jego potrzeby mogły być ignorowane. To najbardziej uparty typ Enneagramu. Potrafi silnie zjednoczyć się z drugą osobą i jej pomagać. Kiedy podejrzewa manipulację, wycofuje się, licząc na to, że problem rozwiąże się sam. Ma trudności z podejmowaniem decyzji i konstruktywnym działaniem.

Skrzydła Każda osoba reprezentująca dany typ przejmuje część cech typów sąsiadujących. Zazwyczaj jeden z nich wywiera większy wpływ na osobowość, co określa się mianem „skrzydła” (z ang. wing). Zapisuje się je przy typie głównym (np. Dziewiątka ze skrzydłem Jedynki to 9w1). Zdarza się jednak, że oba sąsiednie typy oddziałują z podobną siłą.

Symbol Schemat Enneagramu, zwany jego „mapą”, składa się z koła i wpisanego w nie dziewięciokąta połączonego liniami tworzącymi zamknięte cykle. Krótszy, w kształcie trójkąta równobocznego, łączy typy pierwotne triad: Trójkę (triada emocji), Szóstkę (triada intelektu) i Dziewiątkę (triada instynktu). Drugi cykl łączy pozostałe typy w kolejności wynikającej z rozwinięcia ułamka 1/7 (0,142857...). Występują tu cyklicznie te cyfry, z których żadna nie jest podzielna przez 3, co tworzy połączenia między niemal wszystkimi punktami diagramu.

Kierunki integracji i dezintegracji Każda cyfra Enneagramu jest połączona liniami z dwiema innymi. Na tej podstawie określa się zachowanie danego typu w sytuacjach stresu (dezintegracja) oraz komfortu (integracja). Kierunki te odczytuje się według schematu: 1–4–2–8–5–7–1. Punkt komfortu znajduje się po lewej stronie danej cyfry, a punkt stresu po prawej.

W przypadku trójkąta obowiązuje odwrotna zasada: 3–6–9–3.

Przykładowo: punkt 8 jest punktem komfortu dla Piątki – dojrzała Piątka potrafi działać równie skutecznie jak Ósemka. Ten sam punkt jest punktem stresu dla Dwójki – pod wpływem lęku przed wykorzystaniem przejawia ona wściekłość wobec osób niespełniających jej potrzeb. Z kolei Jedynka, zazwyczaj surowa, w fazie integracji przejmuje optymizm Siódemki, natomiast Piątka w fazie dezintegracji (w stronę Siódemki) zatraca się w bezcelowej aktywności i egoizmie.

Ośrodki intuicji System zakłada, że każdy typ posiada trzy ośrodki intuicji: emocji, intelektu oraz działania (instynktu). Są one ułożone w różnej hierarchii: jako ośrodek dominujący (główny), wtórny oraz trzeci (nieużywany lub tłumiony). Typy 3, 6 i 9 tłumią swój ośrodek główny, przez co przechodzi on na pozycję trzecią, a pozostałe dwa są wykorzystywane w stopniu wtórnym.

Typy dzieli się na grupy według dominującego ośrodka i dominującej emocji: **2, 3, 4:** intuicja uczuciowa i wstyd (głód uznania). **5, 6, 7:** intuicja intelektualna i lęk. **8, 9, 1:** intuicja cielesna oraz gniew.

Każdy typ z danej grupy inaczej radzi sobie z dominującą emocją. Przykładowo w grupie emocji: Dwójka szuka uznania u innych (ekstrawersja), Czwórka szuka go w sobie poprzez poczucie inności (introwersja), a Trójka tłumi emocje i zapracowuje na sukces. W grupie gniewu: Ósemka uzewnętrznia agresję, Jedynka kieruje gniew przeciwko sobie (samokrytycyzm), a Dziewiątka tłumi działanie, unikając konfliktów.

Koncentracja na czasie Kolejny podział uwzględnia stosunek do czasu: **4, 5, 9:** koncentracja na przeszłości; typy najbardziej wycofane. **1, 2, 6:** koncentracja na teraźniejszości; typy zależne od innych ludzi. **3, 7, 8:** koncentracja na przyszłości; typy określane jako agresywne.

Stosunek do życia W relacjach społecznych wyróżnia się: **2, 5, 8:** zdobywcy (Dwójka zdobywa miłość, Piątka wiedzę, Ósemka władzę). **3, 6, 9:** mediatorzy (dąrzą do kompromisu ze światem). **4, 7, 1:** ograniczający (preferują płynięcie „pod prąd”).

Złudzenia i praca z Enneagramem Enneagram zakłada, że każdy typ nadmiernie koncentruje się na wybranym fragmencie rzeczywistości (np. Szóstka na intencjach innych, Trójka na działaniu). Praca z tym systemem ma polegać na uświadomieniu sobie własnych ograniczeń i mechanizmów obronnych. Według tej teorii każda osobowość wykształciła postawę, która daje jej złudne poczucie kontroli, podczas gdy prawdziwy rozwój wymaga przełamania tych schematów (np. Dziewiątka osiąga spełnienie poprzez zaangażowanie, a nie rezygnację z działania).

Własny typ można próbować określić za pomocą testów internetowych lub poprzez samodzielną analizę literatury.

Krytyka Środowisko naukowe nie uznaje Enneagramu za rzetelne narzędzie klasyfikacji osobowości. W 2006 roku w badaniu ankietowym przeprowadzonym metodą delficką wśród 101 specjalistów (m.in. z APA), Enneagram znalazł się wśród pięciu praktyk najczęściej wskazywanych jako te, które należy zdyskredytować (ponad 25% wskazań). Eksperci przyznali mu ocenę 4,14 w skali, gdzie 4 oznacza „prawdopodobnie zdyskredytowany”.

W 2020 roku systematyczny przegląd 104 badań wykazał, że Enneagram nie jest wiarygodnym narzędziem w porównaniu z uznanymi modelami, takimi jak Wielka piątka czy MBTI. Badacze podkreślili brak dowodów na potwierdzenie drugorzędnych postulatów systemu, takich jak skrzydła czy kierunki integracji i dezintegracji w stresie.

Krytycy wytykają systemowi schematyczność i „szufladkowanie”. Zwolennikom zarzuca się brak rzetelnych badań naukowych. Niemniej jednak badaczka Helen Palmer podejmowała próby integracji systemu z psychologią zachodnią, wykorzystując m.in. testy MMPI-2 oraz MBTI do stworzenia Inwentarza Enneagramu Cohenów i Palmer (CPEI).

Zobacz też numerologia psychologia osobowości MBTI (Myers-Briggs Type Indicator)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Psychologia osobowości Kategoria:Teorie psychologiczne Kategoria:Pseudonauka