Szas (hebr. ש”ס, Sefardyjska Partia Strażników ToryPartie polityczne Izraela.) – izraelska religijna partia polityczna, reprezentująca w większości ortodoksyjnych Żydów sefardyjskich. Partia powstała w 1984 roku, tuż przed wyborami, pod duchowym przewodnictwem rabina Owadii Josefa (byłego naczelnego sefardyjskiego rabina Izraela) z pomocą rabina Elazara Schacha (1898–2001), lidera niechasydzkiej ortodoksyjnej społeczności Żydów aszkenazyjskich (zwanych Mitnagdim).
Po wyborach 2006 roku, w wyniku których Szas uzyskał 12 mandatów parlamentarnych, wszedł w skład koalicji rządowej. Partia otrzymała cztery stanowiska ministerialne. Ówczesny lider ugrupowania, Eli Jiszaj, został ministrem przemysłu, handlu i zatrudnienia oraz jednym z czterech wicepremierów w rządzie Ehuda Olmerta.
W wyniku przedterminowych wyborów parlamentarnych w lutym 2009 roku ugrupowanie otrzymało 11 miejsc w Knesecie. Partia weszła w skład rządu uformowanego przez lidera Likudu, Binjamina Netanjahu, otrzymując stanowisko wicepremiera dla Jiszaja oraz cztery teki ministerialne.
Po wyborach w styczniu 2013 partia wprowadziła do parlamentu 11 deputowanych. Nie weszła jednak w skład kolejnego rządu Netanjahu. Szas pozostał w opozycji, ze względu na konflikt z prawicowymi ugrupowaniami w radzie ministrów, opowiadającymi się za wprowadzeniem obowiązkowego poboru wojskowego również dla religijnej młodzieży w Izraelu.
Historia Powstanie partii
thumb|Rabin Owadia Josef (1920–2013) – założyciel i duchowy przywódca Szas Szas został założony w 1984 roku, tuż przed wyborami parlamentarnymi. Początkowo ugrupowanie było znane jako Światowy Związek Sefardyjskich Strażników Tory (hebr. התאחדות הספרדים העולמית שומרי תורה, HaTa’akhdut HaSfaradim HaOlami Shomri). Partia została założona pod patronatem rabina Owadii Josefa, który do swej śmierci w 2013 pozostawał duchowym przywódcą tej organizacji. Josef korzystał z pomocy rabina Elazara Shacha, rabina aszkenazyjskiego. Utworzenie Szas miało być protestem wobec nie uwzględniania większej liczby Żydów sefardyjskich na listach wyborczych religijnej partii Agudat Israel w kolejnych wyborach. Początkowo nowe ugrupowanie było popierane także przez tych ultraortodoksyjnych Żydów pochodzących z Europy i Ameryki Północnej, którzy pozostawali pod wpływem Shacha. Ten ostatni był jednym z liderów Agudat Israel, z której wystąpił w 1988 roku, tworząc partię Sztandar Tory Degel Ha-Tora.
Ugrupowanie szybko stało się bardzo popularne pośród Żydów sefardyjskich, którzy czuli się dyskryminowani przez aszkenazyjczyków. Szas osiągnął spore poparcie i pokaźny potencjał koalicyjny, przez co stał się bardzo atrakcyjnym partnerem koalicyjnym zarówno dla prawicowych, jak i lewicowych partii. W zamian za poparcie dla gabinetu, ugrupowanie to żądało rządowego wsparcia finansowego dla wciąż rosnącej sieci sefardyjskich szkół religijnych (El Ha’maayan) i placówek dobroczynnych.
1984–1992
Członkowie Szas wchodzili do kolejnych rządów od momentu powstania partii. Już w 1984 roku objęli stanowiska ministra spraw wewnętrznych, wiceministra pracy i spraw społecznych oraz ministra bez teki (w rządzie Szimona Peresa i rządzie Icchaka Szamira). Po kolejnych wyborach, w 1988 roku członkowie ugrupowania otrzymali teki: ministra ds. absorpcji imigrantów i wiceministra spraw wewnętrznych (rząd Szamira). W połowie kadencji czternastego Knesetu, Owadia Josef postanowił, że Szas wyjdzie z koalicji z prawicowym Likudem, doprowadzając tym samym do upadku rządu. Planował zawarcie sojuszu z lewicową Koalicją Pracy Szimona Peresa i stworzenie nowego gabinetu. Manewrowi temu sprzeciwiał się ówczesny lider Szas, Arje Deri. Pomimo tego wykonał zalecenia Josefa. Rząd upadł, ale współdziałanie z Peresem spotkało się z ostrą krytyką ze strony środowisk ultraortodoksyjnych, zwłaszcza aszkenazyjskich. Elazar Schach wszedł w spór z Josefem, nakazując mu ponowne wejście do koalicji rządowej z Likudem. Tak też się stało, Szas ponownie znalazł się w rządzie, tym razem obejmując stanowiska ministra komunikacji i wiceministra finansów. Szamir ponownie został premierem, ale na skutek próby przeprowadzenia tego tzw. „brudnego triku”, Szimon Peres znalazł się w ogniu wewnątrzpartyjnej krytyki. Efektem tego była utrata przez niego stanowiska szefa Koalicji Pracy na rzecz Icchaka Rabina.
1992–2003
Po wyborach w 1992 roku Szas otrzymał stanowisko ministra spraw wewnętrznych w rządzie Rabina, a także cały szereg posad wiceministrów. Po śmierci Rabina w 1995 roku, premierem został Peres. W składzie jego mniejszościowego gabinetu nie znaleźli się członkowie Szas.
W wyniku wyborów parlamentarnych w 1996 roku i zwycięstwa Binjamina Netanjahu w wyborach na premiera, powstał jeden z najbardziej prawicowych gabinetów w historii Izraela. Parlamentarzyści z Szasu weszli w jego skład. Eli Jiszaj został ministrem pracy i spraw społecznych (drugim najmłodszym ministrem w rządzie Izraela w historii tego państwa), Szelomo Benizri wiceministrem zdrowia, a Arje Gamliel – wiceministrem ds. religijnych. Warunkiem wejścia do koalicji, postawionym przez Netanjahu, było wykluczenie z rozmów koalicyjnych Arie Deriego, który został oskarżony o korupcję. W wyniku śledztwa ustalono, że podczas sprawowania przez niego ministerialnych obowiązków (Deri zajmował stanowisko dyrektora generalnego w ministerstwie spraw wewnętrznych, a później był szefem tego resortu), przyjmował on łapówki od trzech organizacji religijnych, w zamian za przekazywanie publicznych pieniędzy na ich szkoły. Deri został za to skazany na 3 lata więzienia (został zwolniony po 2 latach za dobre sprawowanie). Z tego powodu rabin Josef odsunął się od Deriego i poparł kandydaturę Jiszaja na nowego lidera partii. Wielu wyborców Szas postrzegało jednak Deriego jako ofiarę politycznego „polowania na czarownice” i wciąż go popierało. Pomimo skazania Deriego, Szas uzyskał 17 miejsc w Knesecie w wyniku wyborów w 1999 roku. Było to największa liczba mandatów uzyskanych przez tę partię w historii ugrupowania. Szas posiadał więc bardzo duży potencjał koalicyjny i wszedł do rządu Ehuda Baraka. Benizri został ministrem zdrowia, Jiszaj – pracy i spraw społecznych, Elijjahu Suwisa – narodowej infrastruktury, Jicchak Kohen objął natomiast resort spraw religijnych; Szas otrzymał również szereg stanowisk wiceministrów. Jeden z członków Szas, Meszullam Nahari został wiceministrem edukacji, co spowodowało ostry konflikt z szefem resortu. Był nim Josi Sarid, jeden z liderów antyklerykalnego lewicowego ugrupowania Merec. Szas wyszedł z rządu Baraka w czerwcu 2000 roku, ponieważ premier nie chciał się zgodzić na sumę dofinansowania szkół religijnych partii, jakiej zażądali liderzy tego ugrupowania.
Rząd Baraka upadł w 2000 roku, a on sam przegrał w wyborach na premiera z Arielem Szaronem. Również w gabinecie przez niego utworzonym Szas otrzymał szereg stanowisk ministerialnych: wicepremiera i ministra spraw wewnętrznych (Jiszaj), ministra zdrowia (Nissim Dahan), ministra ds. Jerozolimy Suwisa, ministra pracy i spraw socjalnych (Beinizri) oraz kilkanaście stanowisk wiceministrów.
2003–2006
Pomimo sondaży, które przepowiadały Szasowi przed wyborami w 2003 roku nawet 26 deputowanych w Knesecie, ostatecznie partia musiała zadowolić się 11 miejscami. Pomimo tego, że Josef popierał udział Szas w niemal wszystkich koalicjach rządowych od 1984 roku, od lutego 2003 roku zabraniał partii wchodzić do kolejnych gabinetów Szarona. Działo się tak, ponieważ antyklerykalna, liberalna partia Szinui stała się trzecią siłą w Knesecie. Ugrupowanie to było obiektem zdecydowanej niechęci Josefa. Jednym z warunków, jakie kierownictwo Szinui postawiło Szaronowi przed wejściem do jego rządu w lutym 2003 roku, było nie włączanie do niego Szas.
W koalicji z Kadimą
W wyniku wyborów 2006 roku, partia uzyskała 12 mandatów parlamentarnych. Szas przyłączył się do koalicji rządowej premiera Ehuda Olmerta, w skład której weszły także: Kadima, Partia Pracy, Gil i, od października 2006, Nasz Dom Izrael. W rządzie Olmerta Jiszaj był wicepremierem oraz ministrem przemysłu, handlu i pracy, Ari’el Ati’as – ministrem komunikacji, a Meszullam Nahari i Jicchak Kohen są ministrami bez tek. W październiku 2007 roku deputowani Szas poparli kandydaturę Szimona Peresa z Kadima na stanowisko prezydenta Izraela.
Po rozpoczęciu negocjacji pokojowych pomiędzy Olmertem a prezydentem Autonomii Palestyńskiej Mahmudem Abbasem, Eli Jiszaj zagroził premierowi Izraela wyjściem z koalicji rządowej, jeśli przedmiotem rozmów stanie się jedność Jerozolimy. Niebezpieczeństwo upadku koalicji zostało jednak zażegnane, gdy parlamentarna komisja finansów przekazała 475 mln szekli dla instytucji edukacyjnych Szasu. Na początku marca Szas wezwał pozostający w opozycji Likud do wejścia do koalicji rządowej i utworzenia Rządu Jedności Narodowej. Propozycja ta została jednak odrzucona przez lidera tego ugrupowania, Binjamina Netanjahu. Pomimo tego, przywódcy Likudu rozpoczęli rozmowy z deputowanymi z Szas, pragnąc odwieść ich od udziału w koalicji, jaką będzie próbował stworzyć kolejny przywódca Kadimy, wyłoniony w wewnątrzpartyjnych wyborach we wrześniu 2008 roku.
Wiosną 2008 roku kolejny skandal korupcyjny stał się udziałem Szas. Szlomo Benizri, deputowany z ramienia tej partii został oskarżony 1 kwietnia o łapówkarstwo (przyjęcie kilkuset tysięcy szekli) i utrudnianie policji śledztwa. 27 kwietnia został uznany za winnego i skazany na 18 miesięcy więzienia. W wyniku tego złożył on swój mandat poselski, a zastąpił go rabin Mazor Bahajna, nr 13 na liście wyborczej Szas w wyborach z 2006 roku.
24 sierpnia 2008 członkowie Szas wchodzący w skład gabinetu premiera Olmerta, głosowali (wraz z przedstawicielami Partii Pracy) przeciwko przyjęciu przez rząd projektu budżetu. Motywowali to zbyt małymi funduszami przeznaczonymi na świadczenia społeczne. Ostatecznie dokument został zatwierdzony przez gabinet, przewagą głosów 13 do 12.
17 września 2008 Cipi Liwni zwyciężyła w wewnątrzpartyjnych wyborach w Kadimie, zastępując na stanowisku lidera ugrupowania Ehuda Olmerta. Wydarzenie to oznaczało konieczność ponownych negocjacji koalicyjnych. Szas zapowiedział, że utrzymanie koalicji będzie wymagało od Liwni spełnienia kilku postulatów tej partii. Eli Jiszaj wskazał m.in. na kwestie podwyższenia świadczeń socjalnych i niewłączania zagadnień związanych ze statusem Jerozolimy do negocjacji z Palestyńczykami.
Ostatecznie Liwni nie udało się przekonać Szas do uczestnictwa w jej rządzie. Negocjatorzy z Kadimy, którzy usiłowali nawiązać porozumienie z sefardyjską partią, wskazali właśnie na nią jako głównego winowajcę tego niepowodzenia. W odpowiedzi lider Szas oskarżył ugrupowanie pod przywództwem Liwni o aszkenazyjski rasizm skierowany przeciwko sefardyjczykom. Posądzenia te odrzucił Eli Aflalo z Kadimy, Sefardyjczyk. W obliczu wyżej opisanych wydarzeń Cipi Liwni poinformowała prezydenta Peresa o niemożności utworzenia koalicji rządowej pod jej kierownictwem. Efektem tego będą nowe wybory parlamentarne, rozpisane przez prezydenta Peresa na 10 lutego 2009 roku. Z tego względu doszło do pewnego zbliżenia pomiędzy Szas a Likudem. Pojawiły się nawet nieoficjalne informacje o możliwym sojuszu obu ugrupowań w nadchodzących wyborach. Zwracano uwagę m.in. na podobne wartości, na jakich oparte są programy tych partii. Binjamin Netanjahu spotkał się nawet z Owadią Josefem. Nie podpisano jednak żadnego oficjalnego porozumienia.
13 listopada 2008 były deputowany Szas, Ofer Hugi, został skazany na 3 lata więzienia i grzywnę w wysokości 200 tys. szekli za oszustwa finansowe popełnione w latach 1997–1999.