thumb|Terytoria Królestwa Prus położone w granicach współczesnej Polski, w tym ziemie dawnych Prus Książęcych i ziemie zaboru pruskiego (włączając w to okolice Czarnomyśla, dawne starostwo drahimskie i ziemię lęborsko-bytowską), do 1806 r. leżące w całości poza granicami Świętego Cesarstwa Rzymskiego (I Rzeszy), a następnie (z wyjątkiem ziemi lęborsko-bytowskiej i okolic Czarnomyśla) także poza granicami powołanego w jego miejsce Związku Niemieckiego, ostatecznie włączone w skład niemieckiego państwa narodowego dopiero wraz z powołaniem w 1867 r. Związku Północnoniemieckiego. thumb|Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach w latach 1795–1806 thumb|Obwieszczenie o II zaborze pruskim, 1793 Zabór pruski, po 1867 r. zabór niemiecki – ziemie dawnej Rzeczypospolitej zajęte w wyniku rozbiorów przez Królestwo Prus, włączone w skład niemieckiego państwa narodowego wraz z powołaniem w 1867 r. Związku Północnoniemieckiego, przekształconego następnie w 1871 r. w Cesarstwo Niemieckie.
Obszar ziem dawnej Rzeczypospolitej pod władztwem króla pruskiego zmieniał się na przestrzeni lat. Po III rozbiorze Polski (1795) obszar zaboru pruskiego stanowił ponad połowę terytorium Królestwa Prus, zaś osoby polskojęzyczne stanowiły w latach 1795–1806 około połowę ludności Królestwa Prus. Terytoria te pozostawały poza granicami Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Pojęcie „zaboru pruskiego” thumb|Mapa językowa ziem zaboru pruskiego, dawnych Prus Książęcych i pruskiej części Górnego Śląska oraz niektórych terenów Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego (tereny nie należące do zaboru pruskiego) na podstawie urzędowego pruskiego spisu ludności z 1910 r. (w spisie deklarowało się używany język, a nie narodowość). Sporządzona przez Józefa Kostrzewskiego i Ireneusza Rajewskiego 1919
Pojęcie zabór pruski nie obejmuje tych ziem, które przed rozbiorami nie znajdowały się w granicach dawnej I Rzeczypospolitej, a które po odzyskaniu niepodległości przez Polskę znalazły się w jej granicach (po I lub II wojnie światowej). Obszary te, określane w polskiej historiografii i terminologii okresu PRL jako Ziemie Odzyskane, nie mogą być nazywane zaborami, gdyż ich utrata przez Polskę nastąpiła przed traktatami rozbiorowymi z XVIII wieku, głównie w wyniku rozbicia dzielnicowego, jakie nastąpiło po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku). Do grupy tej zalicza się przede wszystkim Śląsk (zarówno Dolny, jak i Górny, w tym również jego część przyłączoną do II Rzeczypospolitej w 1922 roku), Pomorze Zachodnie, ziemię lubuską oraz tereny dawnych Prus Książęcych. Proces ich odpadania od państwa polskiego przebiegał etapami: najwcześniej, bo już w połowie XIII wieku, utracona została ziemia lubuska, następnie wpływy polskie stopniowo wygasały na Pomorzu Zachodnim, gdzie proces zrywania więzi państwowych rozpoczął się w XII wieku i dobiegł końca w stuleciu następnym, natomiast formalne zrzeczenie się praw do Śląska nastąpiło w XIV wieku za panowania króla Kazimierza Wielkiego; warto przy tym zaznaczyć, że do tego czasu Śląsk (a konkretnie ówczesne księstwa śląskie) był konsekwentnie opisywany przez kronikarzy jako integralna część Polski. Specyficzny status posiadają dawne Prusy Książęce, które choć stanowiły polskie lenno do 1657 roku, to nigdy przed XX wiekiem nie wchodziły bezpośrednio w skład państwa polskiego jako jego integralna część. Mimo wielowiekowej przynależności do obcych organizmów państwowych, wszystkie te ziemie były w różnym stopniu – mniejszym lub większym – zamieszkałe przez ludność polskojęzyczną przez cały okres od momentu ich utraty aż do XX wieku, przy czym wyjątek stanowiła ziemia lubuska, gdzie ze względu na najwcześniejszą utratę procesy germanizacyjne zaszły najszybciej i w XVIII wieku, gdy Prusy dokonywały zaborów, była ona już krainą rdzennie niemiecką.
Sytuacja na Górnym Śląsku, Mazurach oraz innych niż ziemia malborska obszarów Powiśla, jest często omawiana łącznie z sytuacją w zaborze pruskim, ze względu na liczną obecność osób polskojęzycznych i osób w różny sposób identyfikujących się z Polską, podobnie jak sytuacja Okręgu Kłajpedy i zamieszkującej tam ludności litewskiej, w kontekście jego przyłączenia do Republiki Litewskiej. Na Górnym Śląsku, Mazurach i Powiślu istniały polskie organizacje niepodległościowe, w tym na terenie Górnego Śląska (działaczami byli np. Wojciech Korfanty, Karol Miarka, Józef Lompa, Juliusz Ligoń, Jan Ligoń i wiele innych osób), co po odzyskaniu niepodległości przez Polskę skutkowało powstaniami śląskimi, plebiscytem i ostatecznie przyłączeniem do państwa polskiego. Już w XIX wieku dla Polaków mieszkających na Górnym Śląsku wydawano polskojęzyczne gazety (tak jak m.in. w Wielkopolsce czy na Pomorzu Gdańskim). Mimo że region ten przez kilkaset lat znajdował się poza polską jurysdykcją, ludność polska na tym obszarze zawsze stanowiła przeważający element etniczny. Podobnie jak w przypadku Górnego Śląska, na obszarze Mazur i Powiśla także żyła znaczna liczba ludności polskojęzycznej, jednak tamtejszy plebiscyt zakończył się porażką strony polskiej, a regiony te niemal w całości pozostały w granicach Niemiec aż do końca II wojny światowej.
Historia I rozbiór Polski – rok 1772
W jego wyniku Prusy zajęły, jako Prusy Zachodnie: Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską (bez Gdańska i Torunia), Warmię oraz większość Kujaw i północną Wielkopolskę – łącznie obszar o powierzchni 34 900 km² zamieszkały przez 356 tys. osób. Ziemia lęborsko-bytowska oraz dawne starostwo drahimskie zostały natomiast włączone do Prowincji Pomorze.
II rozbiór Polski – rok 1793
Drugi rozbiór objął, jako Prusy Południowe: ziemie Wielkopolski z Poznaniem i Kaliszem, zachodniego Mazowsza z Płockiem, ziemią sieradzką i okolice Częstochowy, pozostałą część Kujaw, ziemię dobrzyńską oraz Gdańsk i ToruńJan Wąsicki, Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Prusy Południowe 1793–1806. Studium historycznoprawne, Zakład imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1957. – łącznie obszar o powierzchni 58 400 km² zamieszkały przez 1,136 mln osób.
III rozbiór Polski – rok 1795
Trzeci rozbiór objął, jako Prusy Nowowschodnie i Nowy Śląsk (ziemie niezwiązane z właściwym Śląskiem): większość Mazowsza z Warszawą, Podlasie, Suwalszczyznę, część dawnego województwa trockiego i księstwa żmudzkiego oraz fragment województwa krakowskiego (m.in. dawne Księstwo siewierskie, własność biskupów krakowskich)Jan Wasicki: Ziemie Polskie Pod Zaborem Pruskim: Prusy Nowowschodnie (Neuostpreussen), 1795-1806, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Prace Komisji Historycznej, Vol. XX, Part 1, Praca Wydana z Zasiłku Polskiej Akademii Nauk, Poznań 1963, p. 238, Zł.62.Ziemia siewierska w okresie pruskim (1795–1806/1807), w Feliks Kiryk (red. nauk.): Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego, Katowice 1994, s. 615–625. – łącznie obszar o powierzchni 43 000 km² zamieszkały przez 1,042 mln osób.
Okres napoleoński, Księstwo Warszawskie i Wolne Miasto Gdańsk
thumb|upright|left|Wjazd Jana Henryka Dąbrowskiego do Poznania w 1806 roku Wkroczenie wojsk napoleońskich na ziemie polskie doprowadziło w Wielkopolsce do wybuchu powstania skierowanego przeciw Prusakom. Osiągnięciem Polaków było utworzenie z części ziem zaboru pruskiego państwa o nazwie Księstwo Warszawskie. Po zawarciu w 1807 r. pokoju w Tylży Królestwo Prus utraciło na rzecz Imperium Rosyjskiego (zaboru rosyjskiego) obwód białostocki, a z ziem całości II i III oraz części I zaboru pruskiego (Kujawy, Pomorze nadnoteckie) utworzono Księstwo Warszawskie. Gdańsk stał się wolnym miastem stanowiącym kondominium Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Prus, pod protektoratem Francji. W 1812 obradowała Konfederacja Generalna Królestwa Polskiego – skonfederowany nadzwyczajny Sejm Księstwa Warszawskiego, który w czerwcu 1812 roku formalnie przekształcił Księstwo Warszawskie w Królestwo PolskieDrugi artykuł Aktu Konfederacji Generalnej brzmiał: „Królestwo Polskie jest przywrócone i naród polski w jedno ciało złączony”. i proklamował przyłączenie do niego „ziem zabranych”. W lipcu 1812 roku formalnie przejęła ziemie litewsko-ruskie dawnej Rzeczypospolitej. Do Konfederacji przystąpił również król saski i książę warszawski Fryderyk August I, który w ten sposób przyjmował tytuł króla Polski. W wyniku przegranej wojsk Napoleona oraz okupacji Księstwa Warszawskiego przez wojska rosyjskie (1813) działania Konfederacji w praktyce przestały obowiązywać.
Kongres wiedeński i Wielkie Księstwo Poznańskie Wkrótce potem upadek Napoleona, a następnie decyzje kongresu wiedeńskiego przywracające w Europie porządek sprzed czasów napoleońskich, doprowadziły do powstania Wielkiego Księstwa Poznańskiego, które, podobnie jak Prusy Zachodnie, Warmia, oraz dawne starostwo drahimskie, pozostawało poza granicami Związku Niemieckiego, natomiast ziemia lęborsko-bytowska oraz okolice Czarnomyśla włączone do Nowej Marchii zostały wcielone do Niemiec. Powierzchnia Wielkiego Księstwa Poznańskiego liczyła około 29 tysięcy km. Obszar ten zamieszkiwało 776 tysięcy mieszkańców. , natomiast akt taki nie został wydany dla ziem włączonych do Prus Wschodnich (Warmii), ziem włączonych do Prus Zachodnich (Pomorza Nadwiślańskiego i ziemi malborskiej), ziem włączonych do Prowincji Pomorze (dawnego starostwa drahimskiego i ziemi lęborsko-bytowskiej) ani ziem włączonych do Nowej Marchii (okolic Czarnomyśla).
Namiestnikiem Wielkiego Księstwa był Polak – książę Antoni Henryk Radziwiłł, ożeniony z księżniczką pruską. W 1823 roku rząd pruski wydał rozporządzenie dotyczące przeprowadzenia reformy uwłaszczeniowej nadającej chłopom Poznańskiego ziemię. Prusy i Rosja zawarły 3 maja 1815 roku traktat specjalny, który głosił m.in., że Polacy, poddani obu stron kontrahujących, otrzymają instytucje, zapewniające zachowanie ich narodowości podług form ustroju politycznego, jaki im nadać każdy z rządów uzna za stosowneLudwik Żychliński, Historya sejmów Wlk. KS. Poznańskiego do r. 1847, t. I, Poznań 1867, s. 7.. Wpływ na późniejszy kształt wschodniej granicy Królestwa Prus miała zachodnia granica Królestwa Polskiego (czyli zachodnia granica Imperium Rosyjskiego, gdyż Królestwo Polskie było jego częścią), którą w 1815 na kongresie wiedeńskim ustalono na Prośnie (Kalisz pozostał po stronie Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim), później granica biegła przez Kujawy, które także przedzielono granicą – wschodnie Kujawy znalazły się w zaborze rosyjskim, a zachodnie Kujawy w zaborze pruskim, w dalszym etapie granica biegła między ziemią dobrzyńską (po stronie rosyjskiej) a ziemią chełmińską (po stronie niemieckiej), następnie biegła między Mazowszem (po stronie rosyjskiej) a Mazurami (po stronie niemieckiej), a później między Podlasiem, Suwalszczyzną (oba po stronie rosyjskiej) a Mazurami (po stronie niemieckiej).
Po upadku powstania listopadowego, swobody jakimi dotychczas cieszyli się Polacy w tym zaborze, zaczęto systematycznie ograniczać. Na miejsce polskiego namiestnika powołano prusaka, Eduarda Flottwella, któremu nadano tytuł naczelnego prezesa Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Rozpoczął się proces usuwania języka polskiego z instytucji publicznych, oraz unifikacji językowej królestwa. Polakom odebrano wiele majątków, oskarżając ich o współpracę z powstańcami, przekazując je w ręce Prusaków. Od 1832 roku w urzędach zaczął obowiązywać język niemiecki. W roku 1840 Flottwell został odwołany przez nowego króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV. Nastąpiła pewna zmiana kursu polityki wobec osób polskojęzycznych.