Uchatkowate, uszatki, uchatki (Otariidae) – rodzina dużych ssaków morskich z rzędu drapieżnych (Carnivora). Wraz z fokami i morsami są zaliczane do ssaków płetwonogich. Prowadzą wodno-lądowy tryb życia. Najwięcej gatunków obejmuje kotik; rodzina obejmuje też 3 gatunki uszanki i kilka rodzajów monotypowych. Polują w wodzie, głównie na ryby, skorupiaki i mięczaki. Odpoczywają i rozmnażają się na lądzie, gdzie samce wykazują terytorializm i poligamię. Po rocznej ciąży z opóźnioną implantacją samica rodzi zwykle pojedyncze młode. W większości świata uchatkowate objęte są ochroną; stanowią jednak nadal obiekt polowań w Namibii i Rosji. Polowania doprowadziły do wyginięcia uszanki japońskiej i znacząco zmniejszyły pogłowie innych gatunków.
Budowa thumb|left|Największym z uchatkowatych jest uchatek grzywiasty Budowa uchatkowatych odzwierciedla ich liczne przystosowania do częściowo wodnego trybu życia, nabyte przez wcześniej lądowe ssaki.
Zwierzęta te osiągają duże rozmiary. Największy przedstawiciel grupy, uchatek grzywiasty, ważyć może 1100 kg, osiągając przy tym 3 m długości. Czyni go to jednym z największych w ogóle przedstawicieli rzędu drapieżnych. Dla porównania największy z niedźwiedziowatych, niedźwiedź polarny, osiąga masę 800 kg. Tak duże rozmiary i masa dotyczą jedynie samców uchatek. Wśród uchatkowatych obserwuje się istotny dymorfizm płciowy, dotyczący zwłaszcza rozmiarów ciała. Zazwyczaj samice ważą mniej, niekiedy nawet sześciokrotnie mniej od samców, i są od nich dwuipółkrotnie krótsze. Samice uchatka ważą jedną trzecią masy samca. Ogólnie przedstawiciele niewyróżnianych już Otariinae są więksi od kotików czy koticzaków (masa samca 300–600 kg w pierwszym przypadku i 60–270 kg w drugim, masa samicy 90–360 kg oraz 34–56 kg). Najmniejszym uchatkowatym jest kotik galapagoski, dwa razy mniejszy od kolejnego kotika chilijskiego, którego samiec osiąga 140 kg (samica zaś jedną trzecią).
Uchatkowate mają duże głowy osadzone na, zwłaszcza w porównaniu z fokowatymi, względnie długich szyjach. U dorosłego samca na głowie rozwija się przebiegający pośrodkowo grzebień strzałkowy, stanowiący miejsce przyczepu mięśni poruszających żuchwą. Dzięki temu samce mają charakterystyczne czoła, niewystępujące u każdego gatunku, nie ma ich na przykład u maoryszanki uszatej. Sam pysk ma niekiedy kwadratowy kształt.
Szczęka liczy trzy siekacze, połówka żuchwy pojedynczy. Dwa pierwsze są niewielkie i kołkowate, noszą głęboką poprzeczną bruzdę; trzeci jest większy i przypomina kieł. U kotika i koticzaka ma przekrój owalny, u pozostałych uchatkowatych okrężny. Kieł występuje pojedynczo, u samców jest większy niż u samic. Nie rozróżnia się przedtrzonowców ani trzonowców, mówiąc po prostu o zębach leżących za kłami (post-canines). W szczęce liczba ich jest zmienna, wynosząc pięć bądź sześć, w połówce żuchwy wynosi pięć. Są kołkowate, ostro zakończone bądź spłaszczone. U uchatka występuje diastema. Prócz zębów stałych występuje jeszcze uzębienie mleczne, wypadające w wieku czterech miesięcy.
Oczy są niewielkie, otoczone migotką. Obficie łzawią, zraszając okolice oka, nie ma bowiem kanalika łzowego, który mógłby odprowadzać łzy. Występuje niewielka, pofałdowana małżowina uszna, różnicująca uchatkowate od fokowatych, której uchatkowate zawdzięczają swą nazwę. Pysk ma długie wibryssy, sięgające niekiedy 50 cm. U młodych osobników są one niekiedy ciemne bądź barwy soli i pieprzu; jaśniejące wraz z dorastaniem zwierzęta. Dzięki jasnej barwie wibryssy dorosłych przedstawicieli uchatkowatych są zwykle dobrze widoczne.
Dość długą szyję u samców pokrywać może grzywa, czego przykładem jest uchatek grzywiasty. Poza tym budowa futra pozwala na podzielenie uchatkowatych na dwie grupy, którym w przeszłości przyznawano rangę podrodzin. Arctocephalinae, zwane po angielsku fur seals (futrzastymi fokami) mają prócz włosów okrywowych znacznie obfitszy podszerstek, otaczający kępką krótszych włosów każdy włos okrywowy, co można zaobserwować u kotików i koticzaka. Natomiast nie występuje on u dawniej wyróżnianych Otariidane, czyli pozostałych uchatkowatych. Barwa sierści zależy od wieku i płci; może też być jednorodna bądź pstrokata, niekiedy z grzbietem ciemniejszym od tułowia. Młode są ciemne, czarniawe. Po kilku tygodniach zrzucają noworodkową szatę. Stają się jaśniejsze. Dojrzałe do rozrodu samce często przybierają ciemniejsze barwy. Niekiedy wytwarzają też znaczenia. Zdarzają się też osobniki białe, ale z zachowanym barwnikiem w oczach (a więc nie albinotyczne). U kotika antarktycznego osobnik taki przypada na 500–1000. Płetwy nie są pokryte włosem. Zwierzę pielęgnuje swe futro za pomocą pyska i kończyn. Co roku zwierzę linieje, poczynając od przodu i nasad płetw. Wymiana sierści trwa nawet powyżej miesiąca. Nowe włosy cechują się żywszą barwą niż stare.
Tułów jest dobrze zbudowany, korpulentny. Pomiędzy kończynami znajduje się mniej miejsca niż u fokowatych. Po stronie brzusznej zaznacza się pępek, a w pobliżu, w zależności od płci, niewielkie prącie wyposażone w baculum bądź ujście pochwy, podczas gdy w głębi znajduje się dwurożna macica. Samiec ma także mosznę pokrytą ciemną, grubą skórą. Jądra zstępują do niej wyłącznie w okresie rozrodu i są małe. Ciało kończy krótki ogon, szerszy u podstawy, a zwężający się ku końcowi. Samica dysponuje ponadto czterema niezbyt dobrze widocznymi, płaskimi sutkami, u samca ich nie ma. Para przednia znajduje się głowowo w stosunku do pępka, tylna zaś ogonowo. Skóra wokół sutka jest nieco ciemniejsza niż otaczający obszar. Ssące niemowlę rozciąga krótki sutek.
Kończyny uchatkowatych przekształciły się w płetwy, których zwierzęta te używają przy poruszaniu się. Przednie łapy, wychodzące z masywnych ramion, są silne i stanowią główny napęd podczas pływania.
Tylne łapy również przekształciły się w płetwy, jednak nie pełnią one roli napędowej. Uchatkowate różnią się od fokowatych budową miednicy. Podczas gdy u fokowatych uniemożliwia ona obrócenie łap do przodu i chód na nich, płetwy uchatkowatych nie utraciły tej zdolności. Uchatkowate potrafią chodzić na nich podobnie jak ich dawni lądowi przodkowie. Są w stanie całkiem sprawnie przemieszczać na lądzie, a na nierównym czy śliskim podłożu z łatwością prześcigną człowieka. Kończynę wieńczy pięć palców. Trzy środkowe mają pazury. Najdłuższy jest pierwszy i ostatni palec. Paluch jest także szerszy od innych palców. Pazury wykorzystywane bywają do pielęgnacji futra.
Fizjologia Istotnym problemem w przypadku uchatkowatych zamieszkujących zimne wody jest zachowanie temperatury ciała w mroźnym środowisku o dużym przewodnictwie cieplnym. Kotik i koticzak chronią się przed chłodem swym gęstym futrem, podczas gdy pozostałe uchatkowate polegają w znacznie większym stopniu na podskórnym tłuszczu (blubber). Najbardziej narażone na utratę ciepła są kończyny, zwłaszcza nieporośnięte futrem płetwy. Działa tu mechanizm wzmacniacza przeciwprądowego, ponadto zwierzę, śpiąc w wodzie, podwija płetwy bądź wyciąga je z wody.
Znaczne zapasy tłuszczu pozwalają też samcom nie jeść podczas okresu rozrodu, niekiedy i 2 miesiące. Tracą dziennie 8 promili masy ciała. Samice, znacznie chudsze od samców i obciążone wpierw ciążą, potem laktacją, nie mogą jednak głodować. Muszą zostawiać młode na brzegu i wracać do morza, by się najeść i mieć z czego wytwarzać mleko. Dysponują także większymi zasobami mioglobiny w mięśniach, kompensującej ich mniejsze rozmiary podczas głębokich nurkowań. Zwierzęta te starają się unikać picia bogatej w sole wody morskiej. Połykają ją właściwie wyłącznie podczas łapania zdobyczy, choć odnotowano nieliczne przypadku picia wody morskiej. Wodę potrzebną do funkcjonowania ciała uzyskują ze spalania tłuszczu. Jednak mając możliwość dostępu do wody słodkiej, także w niewoli, chętnie z niej korzystają. Pozbywają się nadmiaru soli, tworząc zagęszczony mocz. Umożliwia im to specjalna budowa nerek, złożonych z mniejszych samodzielnych jednostek, tzw. reniculi
Systematyka thumb|W przeszłości kotiki i koticzaka (na zdjęciu powyżej samiec) wyodrębniano do osobnej podrodziny Arctocephalinae. Kolejne badania nie potwierdziły tego podziału, wedle niektórych koticzak zajmuje pozycję bazalną w rodzinie Do uchatkowatych zaliczane są następujące występujące współcześnie rodzaje: Callorhinus – koticzak – jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem jest Callorhinus ursinus – koticzak niedźwiedziowaty Arctocephalus – kotik Otaria – uchatka – jedynym przedstawicielem jest Otaria flavescens – uchatka patagońska Neophoca – otarka – jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem jest Neophoca cinerea – otarka australijska Phocarctos – maoryszanka – jedynym przedstawicielem jest Phocarctos hookeri – maoryszanka uszata Eumetopias – uchatek – jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem jest Eumetopias jubatus – uchatek grzywiasty Zalophus – uszanka
Opisano również rodzaje wymarłe: Eotaria Hydrarctos – jedynym przedstawicielem był Hydrarctos lomasiensis Pithanotaria – jedynym przedstawicielem był Pithanotaria starri Proterozetes – jedynym przedstawicielem był Proterozetes ulysses Thalassoleon .
Pochodzenie, a więc i klasyfikacja uchatkowatych były przedmiotem dyskusji. Wraz z wspomnianymi fokowatymi i morsowatymi były łączone w grupę płetwonogich, jednak sens jej wyróżniania podważano. Nie ulegało wątpliwości, że wszyscy jej przedstawiciele wyewoluowali ze ssaków lądowych z rzędu drapieżnych. Przedstawiono jedna dwie sprzeczne ze sobą hipotezy inaczej lokujące ich przodków na drzewie rodowym drapieżnych. Jednak z nich przeczyła monofiletyzmowi płetwonogich, widząc odrębnych lądowych przodków fokowatych i uchatkowatych, tych pierwszych lokując wśród łasicowatych, a drugich blisko niedźwiedziowatych. Pogląd ten nie ostał się, utrzymał się natomiast ten proponujący wspólne pochodzenie tych rodzin. Ich wspólny lądowy przodek należał prawdopodobnie do grupy Arctoidea. Świadczą o tym choćby badania genetyczne Flynna i innych z 2005, zobrazowane następującym (znacznie uproszczonym) kladogramem:
Zapis kopalny uchatkowatych jest skąpy. O ile znaleziono skamieniałości form kopalnych bazalnych płetwonogich, jak Enaliarctos z oligocenu czy Pteronarctos z miocenu, podział na linie ówczesnych uchatkowatych i fokowatych musiał nastąpić później. Wedle jednych badań nastąpił na przełomie miocenu i pliocenu, jednak inne badania lokują wyodrębnienie się przodków koticzaka na wcześniej, około 16 milionów lat temu. Zapis kopalny samych uchatkowatych obejmuje Pithanotaria i Thalassoleon znalezione w Kalifornii, a później też w Meksyku i Japonii. Młodsze skamieniałości, pochodzące z plejstocenu, daje się już zaliczyć do współczesnych rodzajów. Ich kolebką jest prawdopodobnie północny Ocean Spokojny, gdzie powstali przodkowie uchatki, uchatka i uszanki. Przodkowie uchatki patagońskiej powędrowali następnie na południe, dając początek także wszystkim uchatkowatym półkuli południowej, posuwając się wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej. Jeden z nich wrócił później na północ, stając się kotikiem meksykańskim.
W przeszłości uchatkowate dzielono na dwie podrodziny, Arctocephalinae i Otariinae. Do pierwszej zaliczano kotiki i koticzaka, do drugiej wszystkie pozostałe współczesne rodzaje. Rozróżnienie takie czyniono na podstawie futra, gęstego i dwuwarstwowego u kotików i koticzaka, pozbawionego zaś podszerstka u pozostałych rodzajów. Nowsze badania nie potwierdziły takiego podziału.
Kladogram na podstawie analiz Lopesa i współpracowników (2020):
Tryb życia thumb|left|Uchatkowate, jak ta uszanka kalifornijska, sprawnie pływają i potrafią wyskakiwać z wody