Parazaurolof (Parasaurolophus, co znaczy "prawie zaurolof") – rodzaj dinozaura kaczodziobego, żyjącego w Ameryce Północnej w epoce kredy późnej około 76,5–73 milionów lat temu. Żywił się roślinami, poruszał się na dwóch oraz czterech łapach. Wyróżnia się 3 gatunki: typowy P. walkeri, P. tubicen i krótkogrzebieniasty P. cyrtocristatus. Szczątki znajdywano w kanadyjskiej Albercie oraz amerykańskich Nowym Meksyku i Utah. Pierwszego opisu rodzaju dokonał w 1922 William Parks dzięki czaszce i niekompletnemu szkieletowi z Alberty. Parazaurolof należy do rzadszych hadrozaurów, znany jest jedynie z nielicznych okazów zachowanych w dobrym stanie.
Parasaurolophus zalicza się do hadrozaurów, zróżnicowanej rodziny kredowych ornitopodów znanych z różnorodnych ozdób na głowach. Rodzaj wyróżnia się wielkim, wydłużonym grzebieniem na głowie, który w przypadku najbardziej okazałych znalezisk tworzy długą, zakrzywioną tubę wystającą z czaszki do tyłu i w górę. Chiński charonozaur, mogący być najbliższym krewnym parazaurolofa, miał podobną czaszkę i prawdopodobnie podobny grzebień. Twór ten był przedmiotem wielu dociekań i dyskusji wśród badaczy. Wedle konsensusu jego główne funkcje obejmowały ułatwienie wzrokowego rozpoznawania osobników różnych gatunków i płci, działanie w roli komory rezonansowej przy wydawaniu dźwięków oraz termoregulację.
Budowa
Jak w przypadku większości dinozaurów, szkieletu parazaurolofa nie poznano w całości. Długość okazu typowego P. walkeri szacuje się na 9,5 m, a jego masę na 2,5 tony. Sama czaszka mierzy około 1,6 m, wliczając w to grzebień. Natomiast typowa czaszka P. tubicen przekracza swą długością 2 m, wskazując na większe rozmiary całego zwierzęcia. Jego pojedyncza znana przednia kończyna jest względnie krótka jak na kaczodziobego, cechuje się krótką, lecz szeroką łopatką. Kość udowa mierzy u P. walkeri 103 cm, będąc jak na swą długość potężnie zbudowaną, jeśli porównać ją z należącymi do innych hadrozaurydów. Kość ramienna i miednica również charakteryzują się ciężką budową.
Wyrostki kolczyste kręgów są długie, co jest częste u lambeozaurynów. Najdłuższe znajdują się nad biodrami, zwiększając wysokość pleców. W przypadku P. walkeri poznano odciski skóry, ukazujące jednorodne guzkowate łuski bez większych struktur.
thumb|left|Rycina przedstawiająca Parasaurolophus walkeri z detalami pokrycia skóry Najbardziej zwraca jednak uwagę grzebień czaszkowy, wystający z tyłu głowy. Tworzyły go kość przedszczękowa i kość nosowa. Osobnik typowy P. walkeri posiada karb na wyrostku kolczystym w miejscu stykania się grzebienia z grzbietem ciała, aczkolwiek może to być patologia, która wystąpiła u tego konkretnego osobnika. William Parks, który nazwał rodzaj, wysunął hipotezę, jakoby od grzebienia do karbu biegło więzadło podtrzymujące głowę. Choć pomysł ten wydaje się nieprawdopodobny, parazaurolofa czasami przedstawia się z fałdem skórnym biegnącym od grzebienia do szyi. Wydrążony w środku grzebień obejmuje oddzielne kanały biegnące od każdego z nozdrzy zewnętrznych do swego końca, by zmienić kierunek i udać się do tyłu, w dół grzebienia i do czaszki. Struktury te były najprostsze u P. walkeri, bardziej skomplikowane zaś u P. tubicen, gdzie czasami przewody te kończyły się ślepo, a inne spotykały się czy łączyły. Podczas gdy P. walkeri i P. tubicen cechowały się długimi, tylko nieznacznie zakrzywionymi grzebieniami, P. cyrtocristatus wytwarzał grzebień krótki, o bardziej okrągłym profilu.
Systematyka Jak podpowiada nazwa, Parasaurolophus uznano początkowo za bliskiego krewnego zaurolofa, kierując się zewnętrznym podobieństwem grzebieni. Jednak niedługo później umieszczono go w podrodzinie Lambeosaurinae, podczas gdy zaurolof należy do płaskogłowych Hadrosaurinae. Uważa się go zwykle za oddzielny odłam lambeozaurynów, różniący się od hełmiastych korytozaura, hipakrozaura i lambeozaura. Za jego najbliższego krewnego uchodzi charonozaur, lambeozauryn o podobnej budowie czaszki (kompletnego grzebienia dotychczas nie odnaleziono) z regionu rzeki Amur w północno-wschodniej części Chińskiej Republiki Ludowej. Tworzą one razem klad Parasaurolophini. P. cyrtocristatus ze swym krótkim, zaokrąglonym wyrostkiem, może być najpierwotniejszym z trzech znanych gatunków, może też być osobnikiem młodocianym lub samicą gatunku P. tubicen.
Odkrycie thumb|Niekompletny okaz typowy Parasaurolophus walkeri z Royal Ontario Museum thumb|Parasaurolophus walkeri, Muzeum Ewolucji PAN Nazwa Parasaurolophus oznacza "prawie Saurolophus" i rodowód swój bierze ze starożytnej greki od słów para/παρα "obok", saurus/σαυρος "jaszczur" oraz lophos/λοφος – "grzebień". Holotyp kataloguje się jako ROM 768. Stanowi go czaszka i niekompletny szkielet, w którym brakuje większości ogona i tylnych łap poniżej kolan. Znalazła go grupa badawcza z University of Toronto w 1920 w pobliżu Sand Creek wzdłuż rzeki Red Deer w Albercie w Kanadzie. Skały w miejscu znaleziska tworzą kampańską (kreda górna) formację Dinosaur Park. William Parks nadał znalezisku epitet gatunkowy walkeri, by uhonorować sir Byrona Edmunda Walkera, piastującego stanowisko prezesa rady nadzorczej w Royal Ontario Museum. Szczątki parazaurolofa stanowią w Albercie rzadkość z tylko jedną inną niekompletną czaszką pochodzącą prawdopodobnie z formacji Dinosaur Park i prawdopodobnie też należącymi do tego rodzaju trzema bezczaszkowymi okazami z tej samej formacji. Niektóre spisy taksonów wspominają o możliwym materiale P. walkeri z formacji Hell Creek z Montany, ze skał powstałych w mastrychcieWeishampel, David B.; Barrett, Paul M.; Coria, Rodolfo A.; Le Loeuff, Jean; Xu Xing; Zhao Xijin; Sahni, Ashok; Gomani, Elizabeth, M.P. & Noto, Christopher R. (2004). "Dinosaur Distribution", iw The Dinosauria (2nd), pp. 517–606.. Jednakże Robert Sullivan i Thomas Williamson w swym przeglądzie rodzaju Parasaurolophus z 1999 takiej lokalizacji nie wymieniają.
W 1921 Charles Hazelius Sternberg odkrył fragmentaryczną czaszkę (PMU.R1250) w miejscu zaliczanym dziś do nieco młodszej formacji Kirtland w hrabstwie San Juan w Nowym Meksyku. Okaz przesłano do Uppsali w Szwecji, gdzie Carl Wiman w 1931 opisał ją jako drugi gatunek, P. tubicen. Epitet gatunkowy zaczerpnął z łaciny: tubicěn. czyli "trębacz". Druga, prawie kompletna czaszka P. tubicen (NMMNH P-25100) została znaleziona w Nowym Meksyku w 1995. Dzięki tomografii komputerowej Robert Sullivan i Thomas Williamson opracowali monografię rodzaju z 1999, wyjaśniającą aspekty anatomii i taksonomii, jak również funkcje grzebienia. Williamson opublikował późnej samodzielny przegląd szczątków, nie zgadzając się z jej wnioskami taksonomicznymi.
John Ostrom opisał inny dobrej jakości okaz (FMNH P27393) z Nowego Meksyku jako P. cyrtocristatus w 1961. Znalezisko obejmowało fragmentaryczną czaszkę z krótkim, zaokrąglonym grzebieniem i wiele pozostałości szkieletu pozaczaszkowego. Brakowało stopy, szyi i części ogona. Jego epitet gatunkowy również pochodzi z języka łacińskiego, gdzie curtus znaczy "skrócony" a cristatus – "grzebieniasty". Okaz znaleziono w najwyższej części formacji Fruitland lub, co bardziej prawdopodobne, lub w najniższej części wyżejległej formacji Kirtland. Jego zasięg występowania powiększył się w 1979, gdy David B. Weishampel i James A. Jensen opisali niekompletną czaszkę o podobnym grzebieniu sklasyfikowaną jako BYU 2467 z kampańskiej formacji Kaiparowits z hrabstwa Garfield w Utah. Od tego czasu w Utah znaleziono kolejną czaszkę P. cyrtocristatus z krótkim i zaokrąglonym grzebieniem.
Gatunki Gatunek typowy P. walkeri z Alberty znany jest na pewno z pojedynczego okazu z formacji Dinosaur Park, a prawdopodobnie także z innych znalezisk z tej formacji. Różni się od P. tubicen prostszymi kanałami w grzebieniu, a od P. cyrtocristatus dłuższym i niezaokrąglonym grzebieniem, a także kością ramienną dłuższą od promieniowej. Żył pomiędzy 76,5 i 75,3 milionów lat temu.
P. tubicen z Nowego Meksyku znany jest z pozostałości co najmniej trzech osobników. Osiąga największe rozmiary z gatunków parazaurolofa, cechuje się też bardziej skomplikowanym układem kanałów w grzebieniu niż P. walkeri, a sam grzebień w porównaniu z występującym u P. cyrtocristatus określa się jako dłuższy i prostszy. Szczątki tego gatunku pochodzą jedynie z ogniwa De-na-zin formacji KirtlandSullivan, R., Jasinsky, S., Lucas, S. and Spielmann, J. (2009). "The first 'lambeosaurin' (Dinosauria, Hadrosauridae, Lambeosaurinae) from the Upper Cretaceous Ojo Alamo Formation (Naashoibito Member), San Juan Basin, New Mexico: Further implications for the age of the Alamo Wash local fauna." Journal of Vertebrate Paleontology, 29(3): 188A.. Żył pomiędzy 73,4 i 73 milionami lat, co czyni go najmłodszym z gatunków.
P. cyrtocristatus z formacji Kaiparowits i formacji Fruitland z Nowego Meksyku i Utah poznano dzięki prawdopodobnym trzem okazom. Żył pomiędzy 75,5 a 74,5 milionów lat temu. Jest najmniejszym z gatunków parazaurolofa, wyróżnia się krótkim i zaokrąglonym grzebieniem. Jego niewielkie rozmiary i kształt tworu na głowie doprowadziły część specjalistów do sugestii, że chodzi o osobnika młodocianego lub samicę gatunku P. tubicen, choć żył on co najmniej milion lat później. Jak zauważył Thomas Williamson, typowy materiał P. cyrtocristatus osiąga 72% rozmiaru P. tubicen. Różnica jest więc mniejsza niż w przypadku różnic interpretowanych jako wynik dymorfizmu płciowego u innych Lambeosaurinae (około 70% wielkości dorosłego zwierzęcia). Propozycję tę odrzucono jednak w ostatnich przeglądach lambeozaurynów.
Paleoekologia thumb|left|Teratophoneus atakujący P. cyrtocristatus. Szczątki tyranozauryda przypominającego Gorgosaurus libratus (na ilustracji) odkryto w formacji Fruitland Parasaurolophus walkeri, pochodzący z formacji Dinosaur Park, należał do zróżnicowanej i dobrze udokumentowanej fauny prehistorycznych zwierząt. Obejmowała ona następujące dinozaury – inne kaczodziobe: korytozaura i grypozaura, ceratopsy: centrozaura i chasmozaura, ankylozaury: edmontonię, euoplocefala i dyoplozaura, a z teropodów: tyranozauryda i gorgozaura. Parazaurolof stanowił w niej rzadkość. Formację Dinosaur Park uważa się za reprezentującą niskoreliefowe osady rzeczne i równiny zalewowej oraz terenów bagnistych pozostających pod wpływem ekspandującego na zachód Morza Środkowego Zachodu. W klimacie cieplejszym niż panujący obecnie w Albercie, nie zdarzały się mrozy, następowały po sobie okresy suche i wilgotne. Rośliny iglaste dominowały w piętrze koron drzew. W podszycie rosły paprotniki (w tym olbrzymkowce) i okrytonasienne.
Niektóre mniej częste na obszarze formacji Dinosaur Park Formation z Dinosaur Provincial Park hadrozaury, jak Parasaurolophus, mogą reprezentować szczątki osobników, które padły w trakcie migracji przez ten region. Zwierzęta te mogły też zajmować wyżej położone siedliska, gdzie żerowały i zakładały gniazda. Obecność parazaurolofa i kritozaura wśród skamieniałości z północy może stanowić ślad wymiany zwierząt pomiędzy zróżnicowanymi biomami północy i południa późnokredowej Ameryki Północnej. Oba taksony występują rzadko poza biomem południowym, gdzie dominują w faunie kręgowej razem z pentaceratopsem.
Na terenach dzisiejszych Nowego Meksyku i Utah P. cyrtocristatus dzielił środowisko z dinozaurami rogatymi utahceratopsem, kosmoceratopsem i pentaceratopsem"New Horned Dinosaurs of Utah Provide Evidence for Intracontinental Dinosaur Endemism" in Sampson et al. (2010), z celurozaurem ornitomimem i tyranozauroidem Teratophoneus.
Ostatni i największy z parazaurolofów, P. tubicen z Nowego Meksyku, współwystępował z kaczodziobym kritozaurem, rogatym pentaceratopsem, pancernym nodocefalozaurem, zauropodem alamozaurem, teropodami zaurornitolestem i Bistahieversor z rodziny tyranozaurydów. Formacja Kirtland powstała z osadów rzecznych terenów zalewowych kształtujących się po wycofaniu się Morza Środkowego Zachodu. W rejonie tym dominowały rośliny iglaste, a Chasmosaurinae znacznie przewyższały częstością występowania kaczodziobe.