Halina Krahelska, właśc. Helena Maria Krahelska ze Śleszyńskich, primo voto Grabiańczyna (ur. 12 maja 1886 w Odessie, zm. 19 kwietnia 1945 w obozie koncentracyjnym KL Ravensbrück) – polska działaczka społeczna, socjolog, publicystka i pisarka. Tworzyła używając pseudonimów Agata, Sabina, Zofia.
Życiorys Córka Jana Śleszyńskiego, profesora matematyki Uniwersytetu Noworosyjskiego w Odessie i Heleny z Augustynowiczów. Ukończyła gimnazjum w Odessie. Od 1908 w Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej, od 1912 w rosyjskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. W latach 1912–1917 na zesłaniu – najpierw w Kiszyniowie, w 1913 w Kijowie, a od listopada 1914 we wschodniej Syberii, w okolicach Kańska. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu powróciła z zesłania poprzez Smoleńsk do Odessy. W 1918 członek Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Odessie. Po odzyskaniu niepodległości przyjechała w 1919 do Polski. W latach 1919–1921 i 1927–1931 była zastępcą Głównego Inspektora Pracy, zajmując się głównie systemem ochrony pracy i opieki społecznej - zwłaszcza zaś ochroną macierzyństwa i zdrowia kobiet pracujących i pracowników młodocianych. W latach 1921–1925 na urlopie wychowawczym. W 1928 lub 1929 w ramach Stypendium Rockefellera odbyła podróż przez Szwajcarię, Francję, Austrię i Niemcy, badając systemy pracy i opieki społecznej w Europie Zachodniej. Brała udział w wielu społecznych akcjach politycznych lewicy. Od 1931 była ekspertem do spraw pracy, reprezentując Polskę w Międzynarodowym Biurze Pracy w Genewie.
Działaczka Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich i Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom.
Publikowała zarówno wiersze i beletrystykę, jak i opracowania naukowo-społeczne. W 1932 ukazała się jej książka Praca kobiet w przemyśle włókienniczym wydana nakładem Instytutu Gospodarstwa Społecznego. W tym czasie przeprowadziła wstępną selekcję rękopisów nadesłanych do Instytutu na konkurs zatytułowany „Pamiętniki bezrobotnych”. W komisji konkursowej zasiedli, m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Bronisław Ziemięcki. Na temat finalnej publikacji pokonkursowej w prasie ukazało się ponad 200 recenzji, w tym 21 w zagranicznych. W 1933 we Lwowie wydano kolejną publikację Krahelskiej pt. Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. W swojej dalszej pracy Krahelska razem z dwoma pisarzami: Leonem Kruczkowskim i Andrzejem Strugiem podjęła się oceny bardzo obszernego materiału nadesłanego w konkursie na „Pamiętniki chłopów”, którego organizatorem był Instytut Gospodarstwa Społecznego. Z obu publikacji powstałych w efekcie tych konkursów pamiętnikarskich do dziś obszernie korzystają badacze i badaczki historii społecznej Polski.
Od 1933 związana była z grupą literacką „Przedmieście”Lewicowo, Literatura proletariacka. Została oskarżona o zniesławienie władz i policji w swojej powieści pt. Strajk polski z 1937, po czym uniewinniona (jej obrońcą był Mieczysław Jarosz). W 1937 była współzałożycielką Klubu Demokratycznego w Warszawie.
Po agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 była w czasie obrony Warszawy komendantką Obrony Przeciwlotniczej na Mokotowie, gdzie koordynowała gaszenie pożarów, ratowanie ludzi i organizację posiłków. Pracowała też w Wojskowym Biurze Historycznym i Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK. W 1941 uległa ciężkiemu wypadkowi, potrącona przez niemiecki samochód wojskowy straciła nogę. Niosła wtedy ważne meldunki i mimo cierpienia udało jej się przekazać je w odpowiednie ręce unikając dekonspiracji. W uznaniu tego czynu odznaczono ją Krzyżem Walecznych. Autorka broszury (później okazało się, że pamiętniki powstały w znaczącej części na podstawie relacji Władysława BartoszewskiegoOlga Gitkiewicz, Legendarna a nieznana, „Niezbędnik współczesny” („Polityka”) 1/2019, 2 kwietnia 2019 r.). W lipcu 1944 została wydana „…przez «nieznanych sprawców» w ręce Gestapo…”Władysław Minkiewicz; Wspomnienia (I) 1939–1954, Zeszyty Historyczne 80/1987. Instytut Literacki, s. 125, a następnie uwięziona w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück, gdzie zginęła lub zmarła prawdopodobnie 19 kwietnia 1945. Przed śmiercią napisała Tezy do działalności inspekcji pracy w odrodzonej Polsce.
Razem z Krahelską został zadenuncjowany i aresztowany przez Niemców Marceli Handelsman. Wg historyków Rafała Żebrowskiego i Andrzeja Żbikowskiego donos pochodził prawdopodobnie z kręgów nacjonalistycznych, Narodowych Sił Zbrojnych.
Na nowym cmentarzu na Służewie przy ul. Wałbrzyskiej znajduje się grób symboliczny (grób rodzinny) Haliny Krahelskiej.
Życie prywatne Latem 1917, w Smoleńsku, podczas powrotu z Syberii, zawarła związek małżeński ze swoim wieloletnim partnerem Józefem Grabianką. Rok później Grabianka zmarł na gruźlicę. 22 maja 1920 wyszła za Antoniego Krahelskiego (1892–1948), urzędnika w Ministerstwie Skarbu. Mieli trójkę dzieci: bliźnięta Halinę i Mariana (ur. 1920) oraz Lecha (ur. 1923).
Ordery i odznaczenia Order Krzyża Grunwaldu III klasy (pośmiertnie, 11 lipca 1946) „za działalność konspiracyjną w czasie okupacji na terenie całego Kraju”. Krzyż Walecznych
Upamiętnienie Główny Inspektor Pracy ustanowił w 1989 nagrodę imienia Haliny Krahelskiej przyznawaną za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie prewencji zagrożeń zawodowych, nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, wynalazczości, projektowania i wdrażania bezpiecznych technik i technologii w zakresie ochrony pracy, a także popularyzacji prawa pracy i ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa pracyTomasz Kozłowski, Inspektor pracy. Halina Krahelska, Warszawa 2014 [dostęp 2015-09-21]”.
Patronka XXXIII promocji Krajowej Szkoły Administracji Publicznej im. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego.
W 2021 r. wydany został reportaż Krahelska, Krahelskie autorstwa Olgi Gitkieiwcz, który otrzymał nominację do Nagrody Literackiej m.st. Warszawy w kategorii książka o tematyce warszawskiej.
W 2024 r. jednej z sal w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nadano imię Haliny Krahelskiej.
Opracowania naukowe i społeczne thumb|Spisany przez Krahelską w 1942 raport z Auschwitz pt. Oświęcim, pamiętnik więźnia.
Łódzki przemysł włókienniczy wobec ustawodawstwa pracy, Przedmowa: L. Krzywicki, Warszawa 1927. Ochrona macierzyństwa robotnicy w przedsiębiorstwach państwowych polskich, Warszawa 1928. Ochrona pracy w Polsce. Stan obecny i drogi dalszego rozwoju, [Współautor: W. Landau], Warszawa 1928. Praca dzieci i młodocianych w Polsce, Warszawa 1928. Praca młodzieży a zadania służby społecznej, Warszawa 1930. Przedmowa do: E. Frelkowa: Praca młodzieży w przemyśle drukarskim w Polsce, Warszawa 1929. Czynnik ludzki w produkcji. Pięć lat na froncie gospodarczym, Warszawa 1931. Praca kobiet w przemyśle współczesnym, Przedmowa L. Krzywicki. Warszawa 1932. Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. Życie gospodarcze i ekonomika społeczna, Lwów 1933. Życie bezrobotnych. Badania ankietowe, [Współautor: S. Pruss], Warszawa 1933. Odpłatność pracy jako jedyna racjonalna podstawa zatrudnienia młodzieży, Warszawa 1934. Prawda o stosunkach pracy, Lwów 1934.
Twórczość literacka Pochodnia, Warszawa 1920. Przedmowa do: Przedmieście, Warszawa 1934. Wspomnienia rewolucjonistki, Warszawa 1934. Ze wspomnień inspektora pracy, [Współautorzy: M. Kirstowa, S.Wolski], T. 1–2, Warszawa 1936. Polski strajk, Warszawa 1936 lub 1937. Zdrada Heńka Kubisza, Warszawa 1938. Oświęcim, pamiętnik więźnia 1942.
Przypisy
Bibliografia
Nowa Gazeta Praska, Patroni naszych ulic Helena (Halina) Maria Krahelska (1886–1945)
Olga Gitkiewicz, Legendarna a nieznana, „Niezbędnik współczesny” (Polityka) 1/2019, 2 kwietnia 2019 r.
Linki zewnętrzne Halina Krahelska, O rzeczywistą ochronę pracy kobiet Publikacje Haliny Krahelskiej w bibliotece Polona
Kategoria:Członkowie Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK Kategoria:Członkowie Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ Kategoria:Członkowie Klubów Demokratycznych (1937–1939) Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcja Rewolucyjna Kategoria:Działacze społeczni i kulturalni związani z Warszawą Kategoria:Ludzie urodzeni w Odessie Kategoria:Obrońcy Warszawy (1939) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy Kategoria:Ofiary KL Ravensbrück Kategoria:Pisarze związani z Odessą Kategoria:Pochowani na nowym cmentarzu na Służewie w Warszawie Kategoria:Polacy w rewolucji październikowej Kategoria:Politycy Stronnictwa Demokratycznego Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy socjolodzy Kategoria:Polscy zesłańcy na wschodni Sybir Kategoria:Polskie ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych Kategoria:Urodzeni w 1886 Kategoria:Urzędnicy administracji stosunków pracy II Rzeczypospolitej Kategoria:Zastępcy Głównego Inspektora Pracy Kategoria:Zmarli w 1945