Andrzej Kajetan Wróblewski (ur. 7 sierpnia 1933 w WarszawieKto jest kim w Polsce. Informator biograficzny. Edycja IV, wyd. Interpress, Warszawa 2001, s. 1056) – polski fizyk doświadczalny i historyk nauki, zajmujący się głównie fizyką cząstek elementarnych i historią fizyki, encyklopedysta i popularyzator. Profesor zwyczajny nauk fizycznych i członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk (od 1991); od 1998 członek korespondent, a od 2004 członek czynny krajowy Polskiej Akademii UmiejętnościRocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 2025, wyd. Kraków 2026, s. 19 i jej wiceprezes (2009–2018), rektor Uniwersytetu Warszawskiego (1989–1993) oraz dziekan tamtejszego Wydziału Fizyki (1986–1989). Doktor honorowy kilku uczelni i laureat kilkunastu nagród, w tym Medalu Smoluchowskiego – najwyższego odznaczenia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (1999).

Jako fizyk cząstek badał m.in. materię dziwną, kontynuując tym prace Mariana Danysza. Fizykę i jej historię – praktycznie wszystkich dziedzin i epok – popularyzował przez książki, artykuły i publiczne wykłady.

Życiorys Jest absolwentem Liceum im. Władysława IV w Warszawie. W okresie nauki szkolnej interesował się astronomią i prowadził amatorskie obserwacje. W 1955 ukończył studia fizyczne na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Warszawskiego, na którym pracował od 1954. Był redaktorem naczelnym czasopisma Urania – Postępy Astronomii w latach 1958–1963. W 1961 obronił pracę doktorską Badanie hiperonów Λ0 metodą emulsji jądrowych napisaną pod kierunkiem Mariana Danysza. Wróblewski w 1964 otrzymał stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy Produkcja cząstek dziwnych w oddziaływaniach π--p przy energii 10 GeV, w 1971 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1979 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1975–1981 był dyrektorem Instytutu Fizyki Doświadczalnej, a w latach 1986–1989 dziekanem Wydziału Fizyki UW. Pełnił funkcję rektora Uniwersytetu Warszawskiego w kadencji 1989–1993.

Działalność naukowa Fizyka i popularyzacja Jego specjalnościami są fizyka cząstek elementarnych (fizyka wysokich energii) oraz historia fizyki. Badał mechanizm produkcji hadronów, m.in.: znalazł związek między średnią krotnością produkowanych cząstek i dyspersją ich rozkładu; zależność ta została nazwana formułą Wróblewskiego (ang. Wróblewski formula, Wróblewski relation); w latach 80. wprowadził też tzw. współczynnik Wróblewskiego (ang. Wróblewski factor), opisujący tłumienie kwarków dziwnych.

W miesięczniku „Wiedza i Życie” opublikował setki felietonów o znanych uczonych, pod nazwą Uczeni w anegdocie. Na jej podstawie powstały książki o tym samym tytule. W 1961 otrzymał Nagrodę „Problemów” za osiągnięcia w dziedzinie popularyzowania nauki.

Organizacja badań i uczelni Jest autorem pojęcia „lista filadelfijska”, którym w Polsce określa się czasopisma naukowe indeksowane przez Journal Citation Reports. Opracował pierwsze zasady kategoryzacji polskich instytucji naukowych w oparciu o wskaźniki parametryczne. Krytykował politykę naukową minister Barbary Kudryckiej: w 2010, na Zgromadzeniu Ogólnym Polskiej Akademii Nauk Andrzej Kajetan Wróblewski, Wizja uniwersytetu przyszłości, kwartalnik „Nauka” Polskiej Akademii Nauk, nr 2/2010, s. 11–17 [dostęp 2021-12-07].; w 2011, odbierając doktorat honorowy Politechniki Warszawskiej Andrzej Kajetan Wróblewski, Misja uniwersytetów: poszukiwanie prawdy czy pogoń za zyskiem?, kwartalnik „Nauka”, nr 3/2011, s. 51–59 [dostęp 2021-12-07]..

Członkostwa i funkcje Towarzystwa naukowe i akademie nauk:

1954: Polskie Towarzystwo Astronomiczne – członek zwyczajny, członek honorowy od 2025 1955: Polskie Towarzystwo Fizyczne, 1976: Polska Akademia Nauk – członek korespondent, 1983: Towarzystwo Naukowe Warszawskie – członek zwyczajny, członek honorowy 1991: PAN – członek rzeczywisty, 1998: Polska Akademia Umiejętności – członek korespondent, 2004: PAU – członek czynny, 2009: PAU – wiceprezes.

Komisje, komitety i rady:

1979–1989: Centralna Komisja Kwalifikacyjna ds. Kadr Naukowych przy Prezesie Rady Ministrów, 1981–1987: wiceprzewodniczący, 1985–2002: Rada Naukowa Centrum Badań Kosmicznych PAN – przewodniczący, 1992–1995: Rada ds. Nauki przy Prezydencie Lechu Wałęsie – przewodniczący, 1993–1999: Komitet Polityki Naukowej CERN, 1994–2000: Komitet Badań Naukowych, 1997–2000: wiceprzewodniczący, przez wiele lat był też przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Historii Nauki PAN (od 1996 r.).

Nagrody W latach 1973–2021 otrzymał kilkanaście wyróżnień, zarówno z Polski, jak i z zagranicy:

Doktoraty honorowe

1980: Uniwersytet w Siegen (Niemcy), 1990: Uniwersytet Chapmana w Orange (USA), 1992: Uniwersytet w Glasgow, 2011: Politechnika Warszawska, 2017: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach.

Odznaczenia

1975: Medal Komisji Edukacji Narodowej, 1976: Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, 1984: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, 1998: Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski – , 1994: Krzyż Oficerski Orderu Narodowego Zasługi Republiki Francuskiej.

Inne wyróżnienia

1961: Nagroda „Problemów” 1973: Nagroda Marii Skłodowskiej-Curie – zespołowa, 1986: Nagroda „Problemów” (po raz drugi), 1999: Medal Mariana Smoluchowskiego, 2005: Nagroda Prezesa Rady Ministrów za wybitny dorobek naukowy, 2010: Nagroda Naukowa im. Mikołaja Kopernika w dziedzinie filozofii przyrody, 2020: Nagroda specjalna na stulecie Polskiego Towarzystwa FizycznegoLaureaci Nagród PTF 2020, s. 2, ptf.net.pl [dostęp 2021-08-31]., 2021: Nagroda im. Jana Jędrzejewicza, przyznawana przez Instytut Historii Nauki PAN i miasto Płońsk – za książkę Historia fizyki w Polsce 9. Edycja Konkursu o Nagrodę im. Jana Jędrzejewicza rozstrzygnięta, ihnpan.pl, 3 października 2021 [dostęp 2021-10-08].. 2021: Złota Róża przyznawana przez Festiwal Nauki w Warszawie – za książkę Historia fizyki w Polsce Nagrody dla książki „Historia fizyki w Polsce” autorstwa Andrzeja Kajetana Wróblewskiego, pwn.pl, 29 września 2021 [dostęp 2021-10-08]..

Wybrane publikacje Autor ponad dwustu artykułów z fizyki wysokich energii oraz innych dzieł – kilku własnych książek, kilku tłumaczeń z angielskiego i rosyjskiego oraz fragmentów innych prac. Napisał hasło Fizyka w XX wieku w Encyklopedii PWN. W latach 1991-2025 był autorem czterystu felietonów "Uczeni w anegdocie" na łamach czasopisma popularnonaukowego "Wiedza i Życie".

Własne książki 1958: Z tajemnic Marsa, w serii „Biblioteka Problemów”, PWN 1976: Wstęp do fizyki, wraz z Januszem Zakrzewskim, t. 1, PWN 1984: II wydanie 1989: t. 2, cz. 1, 1991: t. 2, cz. 2, 1982: Prawda i mity w fizyce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987: II wydanie, Wydawnictwo Iskry, 1998: Sự thật và huyền thoại trong vật lý học – wydanie wietnamskie, tłum. Nguyễn Văn Hướng 1999: Uczeni w anegdocie, Prószyński i S-ka, 2004: Uczeni w anegdocie. Poczet 2, 2010: 200 uczonych w anegdocie. Ks. 1 i 2, Świat Książki, , 2018: 300 uczonych prywatnie i na wesoło. T. 1 i 2, Prószyński i S-ka, , 2006: Historia fizyki – od czasów najdawniejszych do współczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007-2019: dodruki (łącznie 8) 2020: Historia fizyki w Polsce, PWN, .

Tłumaczenia 1957: G. W. K. Ford., E. Parkins., H. S. Isbin, O reaktorach jądrowych, PWN, wraz ze Stanisławem Zasadą – z angielskiego, 1960: A.P. French, Zasady fizyki współczesnej, PWN – z angielskiego, 1961: N. P. Barabaszow, A. A. Michajłow, J. N. Lipski, Atlas odwrotnej strony Księżyca, PWN – z rosyjskiego, 1967: Otto Struve, Velta Zebergs, Astronomia XX wieku, PWN – z angielskiego, 1968: Bruno Rossi, Promieniowanie kosmiczne, seria „Biblioteka Problemów”, PWN – z angielskiego.

Redakcje prac zbiorowych i innych 1959–1964: redaktor naczelny czasopisma Urania 1980: Z powrotem na Ziemię. Spór o pochodzenie cywilizacji ludzkich, seria „Rodowody Cywilizacji”, Państwowy Instytut Wydawniczy, , 2000: II wydanie, Prószyński i S-ka, , 1983: Encyklopedia fizyki współczesnej, 1996: Świat nauki współczesnej. Tom 1, przekł. z fr. Agata Bernat et al., PWN, , 1996: 75 lat fizyki na Hożej. Praca zbiorowa, wraz z Martą Kicińską-Habior, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, , 1997: 75 lat fizyki na Hożej. Spis publikacji z lat 1971-1995, wraz z Martą Kicińską-Habior, WUW, , 2016: Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim, WUW, , , 2016: Portrety uczonych : profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego, 6 tomów: 1816–1915; 1915–1945 A-Ł, M-Ż; po 1945 A-K, L-R, S-Ż; WUW, 2021: 100 lat fizyki od Hożej do Pasteura. Księga wspomnień, WUW, .

Przedmowy, posłowia i wkład w prace zbiorowe 1979: Werner Heisenberg, Ponad granicami, seria „Biblioteka Myśli Współczesnej”, PIW, 1990: , Nauka i zjawiska nadnaturalne, PIW, 1997: Albert Einstein, Teoria względności i inne eseje, Prószyński i S-ka,

2002: „Historia fizyki i astronomii” [w:] Fizyka z astronomią, seria „Encyklopedia Szkolna”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, , s. 7–34 2004: Lekcje Marii Skłodowskiej-Curie. Notatki Isabelle Chavannes z 1907 roku, WSiP, 2008: „Feynman – uczony i wykładowca” [w:] Feynmana wykłady z fizyki. Feynman radzi, PWN, 2011: Isaac Newton, Matematyczne zasady filozofii przyrody, Copernicus Center Press,

Przypisy

Bibliografia

Kto jest kim w Polsce. Edycja IV, wyd. Warszawa 2001, s. 1056 Biogram na stronie członkowie.pan.pl

Linki zewnętrzne Wywiady z absolwentami – prof. Andrzej Kajetan Wróblewski, kanał Klubu Absolwentów UW na YouTube, 15 stycznia 2018 [dostęp 2021-09-09] – wspomnienia A.K. Wróblewskiego o czasach jego studiów. Twórcy fizyki – geniusze, łobuzy, intryganci | prof. Andrzej Kajetan Wróblewski, kanał Radio Naukowe na YouTube, [dostęp 2025-07-27] – wywiad przeprowadzony przez Karolinę Głowacką

Kategoria:Polscy fizycy XX wieku Kategoria:Polscy fizycy XXI wieku Kategoria:Polscy fizycy doświadczalni Kategoria:Polscy fizycy cząstek Kategoria:Polscy historycy fizyki Kategoria:Polscy biografowie uczonych Kategoria:Polscy popularyzatorzy fizyki Kategoria:Polscy popularyzatorzy astronomii Kategoria:Polscy twórcy podręczników fizyki Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Tłumacze z języka angielskiego na polski Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Astronomicznego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Fizycznego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Narodowym Zasługi (Francja) Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Doktorzy honoris causa Politechniki Warszawskiej Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach Kategoria:Laureaci Medalu Mariana Smoluchowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Naukowej im. Mikołaja Kopernika Kategoria:Laureaci Nagrody „Problemów” Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami fizycznymi Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Absolwenci VIII Liceum Ogólnokształcącego im. króla Władysława IV w Warszawie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Warszawskiego