Historia gospodarcza – dziedzina historii zajmująca się rozwojem i przejawami życia gospodarczego w przeszłości. W pracach historyków gospodarczych stosowane są metody statystyczne, nawiązuje się też często do nauk takich jak: antropologia, historia kultury materialnej, historia społeczna, demografia historyczna.
Powstanie i rozwój historii gospodarczej thumb|Strona tytułowa Kapitału Choć pewne informacje dotyczące życia gospodarczego odnaleźć można już w dziełach historyków starożytnych, zainteresowanie historią gospodarczą jako samodzielną dziedziną pojawia się dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku pod wpływem rozwoju ekonomii politycznej. Za podstawowe prace z tego okresu uznać można The state of the poor: or an history of labouring classes in England from conquest to the present period (1797) autorstwa ucznia Adama Smitha – Fredericka Mortona Edena oraz Das nationale System der politischen Oekonomie (1841) Friedricha Lista. Tradycję tę kontynuowali także Karol Marks i Fryderyk Engels w swoim Kapitale.
W XIX wieku, mimo wciąż dużego nacisku na historię polityczną, wciąż rozszerzano zakres badań historycznych, szczególnie zaś historii społecznej i gospodarczej. Ważnym ośrodkiem badań nad historią gospodarczą, z racji wysokiego poziomu rozwoju ekonomicznego, stała się wówczas Anglia. Już w 1805 roku ukazały się czterotomowe dzieje angielskiego handlu, manufaktur i żeglugi Davida Macphersona, a w 1812 roku jego Historia europejskiego handlu z Indiami. W latach 1838–1857 T. Took i W. Newmarch opublikowali historie cen i pieniądza w Anglii, zaś w latach 1836–1843 G. R. Porter dzieje gospodarcze imperium brytyjskiego. Wiele uwagi poświęcono badaniom nad położeniem „ubogich”, bowiem rosnąca klasa robotnicza była wtedy nowym zjawiskiem. Dziejami gospodarczymi zajmowali się teoretycy socjalizmu – Karol Marks i Fryderyk Engels.
Historią gospodarczą zajęło się wielu historyków niemieckich i austriackich. (1843-1908) wsławił się opracowaniem wielkiej historii gospodarczej Niemiec, szczególnie agrarnej (która wzbudziła zainteresowanie innych historyków niemieckich, m.in. G. Hansena i G.L.M. Maurera). Spośród historyków austriackich dziejami gospodarczymi zajęli się badacze tej miary, co (1878-1951) oraz Alfons Dopsch (1868-1953). Na osobną uwagę zasługują francuskie badania historyczno-gospodarcze, bowiem nie tyle szkoła metodyczna Monoda, ile właśnie te badania stały się faktem, który stopniowo przeniósł centrum rozwoju historiografii z Niemiec do Francji. Historycy zajmujący się dziejami gospodarczymi sięgali po nowe metody, a ich badania były mniej podatne na presje polityczne i ideologiczne. Do grupy francuskich historyków gospodarczych, którzy zaczęli publikować swoje prace jeszcze przed I wojną światową, zaliczymy przede wszystkim Georges’a d’Avenela (1855-1939), autora monumentalnej „Historii gospodarczej własności, płac, żywności i wszystkich cen w ogólności od roku 1200 do 1800” (1894-1909, 7 tomów). (1864-1936) zajął się historią gospodarczą, a także agrarną, należał do mistrzów Jana Rutkowskiego, jednego z twórców polskiej historii gospodarczej. (1866-1946) w roku 1898 opublikował pracę „Robotnicy w dawnych czasach”. Ten z kolei był mistrzem jednego z głównych badaczy historii gospodarczej w XX wieku Fernanda Braudela. Historia gospodarcza podobnie jak w wiekach wcześniejszych była obecna w badaniach historycznych, dopiero jednak w wieku XIX zainteresowanie tą dziedziną znakomicie wzrosło, co potem znalazło swą kontynuację w XX wieku. W drugiej połowie XIX wieku powstała tzw. nowsza szkoła ekonomiczna, która znajdując się nadal w nurcie ekonomii politycznej dokonała istotnego postępu w zakresie wykorzystywania w swych badaniach różnorodnych źródeł historycznych oraz odejścia od mechanicznego stosowania w opisie przeszłości współczesnych teorii ekonomicznych.
Po I wojnie światowej dochodzi do szybkiego rozwoju historii gospodarczej. Staje się ona przedmiotem uniwersyteckim (w zależności od kraju zaliczanym albo do ekonomii, albo historii), ukazywać się zaczynają poświęcone jej czasopisma (Journal of Economic and Business History (1926), Economic History Review (1927), Annales d'histoire, économique et sociale (1929), a w Polsce od roku 1931 Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych). Do głosu doszły też dwie szkoły, które wywarły największy wpływ na dalszy rozwój historii gospodarczej: francuska szkoła Annales oraz historiografia marksistowska (wbrew pozorom, najważniejsi przedstawiciele tego nurtu nie działali w państwach socjalistycznych, ale w krajach kapitalistycznych). Powstają też pierwsze szeroko zakrojone międzynarodowe badania porównawcze nad historią cen (od roku 1930).
Na ukształtowanie się historii gospodarczej jako odrębnej dziedziny w latach po pierwszej wojnie światowej, największy wpływ miała szkoła Annales. Jej główni przedstawiciele w okresie międzywojennym Lucien Febvre i Marc Bloch (1886-1944) założyli w 1929 roku czasopismo pod nazwą „Annales d’Histoire Economique et Sociale” (w 1946 roku przemianowane na „Annales. Economies, Societes, Civilisations”). Czasopismo, podobnie jak wymienieni dwaj historycy, związane było z VI Sekcją Ecole Pratique des Hautes Etudes (obecnie: Ecole Pratique des Hautes Etudes en Science Sociales). Od nazwy tego czasopisma pochodzi nazwa szkoły Annales. Szkołą Annales określano grupę historyków francuskich związanych z tym periodykiem, jak i z VI Sekcją. Później nazwa ta została objęta też dla historyków spoza Francji podejmujących postulowane przez „Annales” nowe problemy badawcze. Szkoła Annales postulowała odejście do historii zdarzeniowej – politycznej a zajęcie się historią mentalności, historii społecznej i gospodarczej. W 1931 roku Marc Bloch opublikował „Les caracteres originaux de l’histoire rurale francaise”, w którym omówił główne cechy francuskiego rozwoju agrarnego od końca średniowiecza, wykorzystując inspiracje z socjologii durkheimowskiej. Podobnie jak w Polsce głosił Jan Rutkowski, punktem wyjścia dla wniosków o wsi były nie, jak dotąd czyniono dotąd źródła prawne, lecz analiza konkretów materialnych, jak np. podziały pól, technika rolnicza. Po drugiej wojnie światowej główną postacią szkoły Annales stał się Fernand Braudel autor głośnego dzieła: „Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II”. Książka ta uwidoczniła usiłowanie zerwania z tradycyjnym kręgiem inspiracji, nawiązanie do badań gospodarczych, głównie do (1873-1935), prekursora badań fluktuacji gospodarczych w historii. Tak więc historia polityczna pozostała poza zasięgiem zainteresowań szkoły Annales. Ze szkołą Annales było związanych wielu historyków gospodarczych, w tym Ernest Labrousse (1895-1988), autor klasycznego już dzieła o cenach i dochodach we Francji w XVII wieku, (dzieje agrarne), Pierre Goubert (badania agrarne) czy oryginalny historyk gospodarczy (ur. 1936) nieraz będący krytyczny wobec tej szkoły. Później szkoła Annales uległa ewolucji. Początkowo pod egidą Braudela skoncentrowała uwagę wokół badania dziejów gospodarczych, struktur, koniunktur, cen itd. Nurt ten, w odróżnieniu od tradycyjnej historiografii zdarzeniowej nazywany jest nurtem ilościowo-procesualnym i jest odłamem historiografii nieklasycznej (w odróżnieniu do klasycznej, czyli historii zdarzeniowej).
W okresie po II wojnie światowej do już istniejących szkół doszła jeszcze tzw. New Economic History, która kładzie nacisk na zastosowanie ekonometrycznych modeli zjawisk historycznych oraz szerokie wykorzystanie analizy statystycznej.
Najbardziej chyba widocznym procesem rozwojowym historiografii, szczególnie po drugiej wojnie światowej, był rozwój jak już wspomniano historii gospodarczej. Jest to dziedzina historii, w której presje zewnętrzne mają stosunkowo najmniejszą możliwość w porównaniu z innymi dziedzinami, do uzewnętrznienia się. Historia gospodarcza realizowała zatem w stosunkowo największym stopniu postulat obiektywności i, być może, dlatego, niezależnie od powojennych wpływów szkoły Annales, przyciągała nowych adeptów. Przyczyniła się do tego także popularność marksizmu, zwracającego uwagę na dominującą rolę w historii czynnika gospodarczego. Organizowane systematycznie kongresy historii gospodarczej ściągały nieraz do dwóch tysięcy uczestników. Były tam takie nazwiska jak F. Braudel, Michael Postan (Wielka Brytania), Herman Van de Wee (Belgia), Kristof Glaman (Dania), (Stany Zjednoczone), (Włochy), (Szwajcaria). Równolegle organizowano we Włoszech w Prato wielkie konferencje historyków gospodarczych, poświęcone różnym problemom gospodarczym średniowiecza i czasów nowożytnych.
W Stanach Zjednoczonych, a także w Wielkiej Brytanii i Australii od końca lat pięćdziesiątych rozwijać się tzw. kliometria, inaczej zwana „nową” historią gospodarczą. Stała się ona najbardziej w XX wieku radykalnym programem „unaukowienia” historiografii. Miał być to zabieg dokonany poprzez sięgnięcie do metod ekonometrycznych oraz wnioskowania kontrfaktycznego, by dojść do ilościowej oceny wagi oddziaływania takich czy innych czynników. Na przykład przedstawiciel tego kierunku, Robert Fogel (ur. 1926), w pracy: „Koleje żelazne a rozwój Ameryki” (1964) starał się ilościowo pokazać, jaki był wpływ rozwoju kolei na wzrost gospodarczy Ameryki w XIX wieku. Postawił pytanie: jaki byłby rozwój gospodarczy Ameryki, gdyby nie było kolei żelaznych, a korzystano by z transportu wodnego. Okazało się, że dotąd wpływ kolei żelaznych na rozwój gospodarczy przeceniano. W 1974 roku, wraz ze Stanleyem Engermanem, Fogel opublikował pracę, w której badał z kolei efektywność plantacyjnej gospodarki niewolniczej na południu Stanów Zjednoczonych. Innymi wybitnymi przedstawicielami tego nurtu byli i Douglass North. Z tym ostatnim łącznie Fogel otrzymał w roku 1993 za kliometryczne badania Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii. Dodajmy, że teoretyczną podstawą „New Economic History” była neoklasyczna teoria ekonomiczna.
Obok „nowej historii gospodarczej” pojawiła się, oczywiście mniej głośna, „nowa” historia miast, skoncentrowana wokół statystycznego badania mobilności gospodarczej (głównym promotorem był Stephen Thernstrom, autor wydanej w 1964 roku pracy Poverty and Progress), „nowa historia agrarna” itd.
Część historyków dziejów gospodarczych pozostała pod wpływami tzw. marksizmu zachodniego. Należą do nich Eric Hobsbawm (ur. 1917), autor wielu fundamentalnych prac na temat rewolucji przemysłowej, ruchu robotniczego, rewolucji. Z Anglii pochodził także Edward P. Thompson (1924-1994), znany przede wszystkim z książki: The Making of the English Working Class (1963), w której ukazał w sposób nowatorski skomplikowany proces tworzenia się klasy robotniczej. Wśród innych znanych autorów piszących w dawniejszych dziesięcioleciach pod wpływem marksizmu są Perry Anderson (ur. 1938), historycy gospodarczy z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z Włoch: , Luigi del Palne i , we Francji Charles Parain, w Stanach Zjednoczonych Eugen D. Genovese (ur. 1930), badacz świata panów i niewolników w południowych stanach Ameryki. Krytykował on min. tezy Fogla i Engermana, tez nazbyt chłodnych i ograniczonych do rachunku ekonomicznego.
Historia gospodarcza w Polsce W Polsce rozwój historii gospodarczej wiąże się przede wszystkim z działalnością redaktorów Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych – Franciszka Bujaka, twórcy tzw. szkoły lwowskiej (badania nad historią osadnictwa, klęskami elementarnymi, historią cen, wielką własnością ziemską) oraz Jana Rutkowskiego, założyciela szkoły poznańskiej (dzieje wsi i folwarku).