thumb|Ulica na rysunku z 1867 roku przy skrzyżowaniu z ul. Świętokrzyską, widok w kierunku placu Zbawiciela thumb|Ulica Marszałkowska ok. 1908. Widok ze skrzyżowania z ulicą Nowogrodzką w kierunku północnym thumb|Ulica w 1912 roku, na pierwszym planie skrzyżowanie z ul. Piękną, widok w kierunku placu Zbawiciela thumb|Skrzyżowanie Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich, kamienica Pinkusa Lothego (przed 1939) thumb|Płonące domy przy ul. Marszałkowskiej w czasie powstania warszawskiego thumb|„Parterowa” Marszałkowska w latach 50. XX wieku thumb|Ulica w latach 60. XX wieku thumb|Ulica Marszałkowska widziana z placu Konstytucji (2022) thumb|Ulica przy placu Unii Lubelskiej (2021) thumb|Ulica na wysokości al. Armii Ludowej (2019) Ulica Marszałkowska – jedna z głównych ulic Warszawy, ważna arteria komunikacyjna w kierunku północ-południe.

Przebieg Ulica biegnie od pl. Unii Lubelskiej do pl. Bankowego. Kontynuację ulicy na południe stanowi ul. Puławska. Przy wjeździe na pl. Bankowy ulica spotyka się z ul. Senatorską i Elektoralną. Kontynuację ciągu Marszałkowskiej w kierunku północnym stanowi ul. Andersa.

Pod ulicą, na odcinku od pl. Konstytucji w kierunku placu Bankowego, biegnie I linia warszawskiego metra ze stacjami:

Centrum Świętokrzyska Ratusz Arsenał

Na całej długości ulicą biegnie również linia tramwajowa.

Historia Przed II wojną światową Nazwa ulicy pochodzi od nazwy urzędu marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego, którego pałac stał przy historycznym początku ulicy, w pobliżu skrzyżowania z ul. Królewską. W końcu XVIII wieku ulica była wybrukowana na całej przynależnej do Bielina długości, tj. 810 łokci (ok. 480 metrów). W latach 70. XVIII wieku przedłużono ją do okopów Lubomirskiego, tworząc na jej końcu plac (plac Unii Lubelskiej).

W połowie XIX wieku z powodu budowy w latach 1844–1845 Dworca Wiedeńskiego przy skrzyżowaniu z Al. Jerozolimskimi ulica i jej przecznice stały się terenem ożywionego ruchu budowlanego. Rozwój miasta w kierunku południowo-zachodnim wymusiła również budowa Cytadeli. W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku ulica została prawie w całości zabudowana kilkupiętrowymi kamienicami, często bardzo okazałymi. Mieściło się tu wiele sklepów, restauracji i innych punktów usługowych.

W związku z rozwojem miasta i zwiększeniem się ruchu ulicznego, w drugiej połowie XIX wieku pojawiły się plany przebicia ulicy na północ przez Ogród Saski do placu Bankowego. Spotkało się to jednak z protestami przeciwników zmniejszenia powierzchni Ogrodu, po których stronie stanął prezydent Sokrates Starynkiewicz.

W 1903 pod nr 114 otwarto kino Bioskop – pierwsze kino w Warszawie. W 1908 roku ulicą pojechały tramwaje elektryczne.

W 1935 ulicę przebito do placu Żelaznej Bramy i ul. Żabiej. Projekt połączenia Marszałkowskiej z placem Bankowym zrealizowali Niemcy w czasie okupacji, wykorzystując zniszczenia w czasie obrony Warszawy w 1939, w tym zwłaszcza zburzenie i rozbiórkę oficyn pałacu Błękitnego.

W latach 1938–1939 pod numerem 134 przy skrzyżowaniu z ul. Świętokrzyską wybudowano modernistyczny gmach Centrali PKO, zniszczony w 1944 podczas powstania warszawskiego.

II wojna światowa Zabudowa ulicy ucierpiała w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939. Największe zniszczenia w czasie II wojny światowej przyniosło jednak powstanie warszawskie oraz okres po kapitulacji powstania.

W 1945 straty ulicy szacowano nawet na 80% substancji. Według serwisu warszawa1939.pl ocalały przede wszystkim najwytrzymalsze kamienice budowane tuż przed wojną: Marszałkowska 8, 18, 56. Ponadto Niemcy nie zniszczyli budynków na południowym krańcu ulicy: 1, 2, 4, 6. Obronną ręką lub z niewielkimi uszkodzeniami wyszły z wojny kamienice: Marszałkowska 17, 28/30, 41, 43, 45, 58, 62, 66 i 101 (tzw. willa Marconiego). Pożar zniszczył fasady kamienic 81 i 81a. Dewastacji i wypaleniu uległy gmachy: Marszałkowska 47, 69 i 71 (do drugiego piętra), 81b i 83 (do pierwszego piętra), 85 (do drugiego piętra), 95 (do piątego piętra), 124/128 (do drugiego piętra) oraz willa pod nr 141. Ciężko uszkodzone zostały budynek nr 19 i kościół Zbawiciela. Stał też całkowicie zrujnowany szkielet Centrali PKO (Marszałkowska 134).

Po 1945 Po wojnie w zachowanych parterach zniszczonych budynków uruchomiono liczne sklepy i punkty handlowe m.in. w budynku nr 119 mieściła się kawiarnia Cafe Fogg prowadzona przez Mieczysława Fogga. Ulica zyskała wówczas przydomek „parterowej Marszałkowskiej”. Dużą część fasad wypalonych budynków rozebrano z nakazu Biura Odbudowy Stolicy, nie licząc się z ich rzeczywistym stanem zachowania.

„Parterowa Marszałkowska” powstała głównie dzięki prywatnym funduszom. Jednak dla władz komunistycznych ulica w przedwojennej formie była głównie symbolem kapitalizmu. Postanowiono poszerzyć ulicę z przedwojennych 26 do 60 metrów na odcinku między ul. Piękną a Alejami Jerozolimskimi i do 120 metrów między Alejami Jerozolimskimi a ul. Królewską. W tej północnej części miał powstać wielki plac z monumentalnymi gmachami instytucji państwowych i central handlu uspołecznionego. Oznaczało to rozbiórkę wszystkich obiektów pod adresami nieparzystymi wyższymi niż 65, włącznie z zabytkową willą Marconiego.Tego planu jednak nie zrealizowano.

W latach 1952–1954 poczyniono przygotowania pod budowę Pałacu Kultury i Nauki, całkowicie zmieniając tym samym charakter tej części miasta. W 1954 poszerzono z kolei odcinek między pl. Konstytucji a Al. Jerozolimskimi. Jedynym przedwojennym budynkiem na tym odcinku ulicy po stronie nieparzystej została oficyna kamienicy nr 81, która dzięki rozbiórce frontu „wysunęła się do przodu”.

W południowej części wybudowano nowy plac otoczony przez socrealistyczne budynki zwane Marszałkowską Dzielnicą Mieszkaniową. Wymagało to dalszych wyburzeń. Rozebrano zdatny do naprawy gmach nr 47, a cofnięta w głąb posesji kamienica nr 45 została zasłonięta nowym gmachem. Z budynków 43, 60 i 62 skuto część detalu. Adaptowano na potrzeby MDM kamienice 56, 58, 60 i 62, wyrównując ich wysokość (58 nadbudowano o 3 piętra, 62 obniżono o 1 piętro).

Władze czyniły utrudnienia przy odbudowie wysokich wież kościoła Najświętszego Zbawiciela, odbudowano je dopiero w 1955.

Pierwszym nowym budynkiem zrealizowanym po wojnie był gmach Ministerstwa Hutnictwa (obecnie siedziba sądów rejonowych), zwany „żyletkowcem” architekta Marka Leykama (Marszałkowska 82). W latach 1950–1953 zabudowano socrealistycznymi kamienicami południowy odcinek Marszałkowskiej (od placu Unii Lubelskiej do Wilczej). Pod koniec lat 1950. i w latach 1960. podejmowano też próby zabudowy odcinka Marszałkowskiej między Wilczą a Alejami Jerozolimskimi architekturą nowoczesną. Wschodnia pierzeja między Świętokrzyską a Królewską powstała w latach 1954–1961 według projektu „Tygrysów” (Marszałkowska 136–40).

W latach 1960–1969 zbudowano tzw. Ścianę Wschodnią, zaprojektowaną przez Zbigniewa Karpińskiego. W ramach przygotowań do tej inwestycji w 1959 wyburzono „parterową Marszałkowską” oraz zniszczony gmach Centrali PKO. Zabudowę ulicy na odcinku od Alej Jerozolimskich do ul. Świętokrzyskiej stworzyły cztery domy towarowe oraz zespół budynków mieszkalnych.

W 1972–1973 szwedzka firma Skanska zbudowała w narożniku Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej modernistyczny hotel Forum.

W 1970 pod Marszałkowską na osi ulicy Złotej (w tamtym czasie – Kniewskiego) przebito tunel o długości 80 m do placu Defilad oraz przejście podziemne o długości 43 m.

W latach 90. przy ulicy powstały dwie stacje metra – A13 Centrum i A14 Świętokrzyska. W 2006 przeprowadzono rewitalizację na odcinku od pl. Unii Lubelskiej do pl. Zbawiciela. W 2019 rozpoczęto budowę Muzeum Sztuki Nowoczesnej w pobliżu Pałacu Kultury i Nauki.

Do dziś niezabudowane są zachodnie (nieparzyste) odcinki ulicy między Al. Jerozolimskimi a ul. Królewską.

Ważniejsze obiekty

Dom Prasy (nr 3/5) Teatr Rozmaitości (nr 8) Osiedle Latawiec Kościół Najświętszego Zbawiciela Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa Teatr Polonia (nr 56) Dom Pisarzy (nr 68/70) Żyletkowiec (nr 82) Hotel Novotel Centrum (d. Hotel Forum, nr 94/98) Pawilon Cepelii (nr 99/101) Hotel Metropol (nr 99a) Widok Towers Stacja metra Centrum Rotunda PKO (nr 100/102) Muzeum Sztuki Nowoczesnej (nr 103) Słup kilometrowy w Warszawie Domy towarowe „Wars”, „Sawa” i „Junior” Stacja metra Świętokrzyska Biurowiec Central Point Centrum Marszałkowska (nr 126/134) Teatr Kwadrat (nr 138) Saski Business Park Centrum Królewska, siedziba m.in. Ambasady Danii (nr 142) Ogród Saski

Zachowane przedwojenne kamienice

Kamienica Kasperskich (nr 1) Kamienica Judy Wielburskiego (nr 2) Kamienica Juliusza Ostrowskiego (nr 4) Kamienica Ludwika Panczakiewicza (nr 6) Kamienica Heleny Pal (nr 8) Kamienica Karola Poszepnego (nr 17) Kamienica Związku Emerytów Banku Polskiego (nr 18) Kamienica Józefa Rotbarda (nr 19) Kamienica Domańskich (nr 41) Kamienica przy ul. Marszałkowskiej (nr 43) Kamienica Kohnów (nr 56) Kamienica przy ul. Marszałkowskiej (nr 58) Kamienica przy ul. Marszałkowskiej (nr 60) Kamienica Wiktoryna Kosmowskiego (nr 62) Kamienica Izaaka Rothberga (nr 66) Kamienica Taubenhausa (nr 72)

Obiekty nieistniejące Klinika dr. Bryndza-Nackiego (nr 45) Dworek Wojciecha Grabowskiego (nr 62) Kamienica „Pod Husarzem” (nr 74) Kamienica Jana Fruzińskiego (nr 75) Kamienica przy ul. Marszałkowskiej 86 Kamienica przy ul. Marszałkowskiej 99 Hotel Wiedeński (nr 102) Dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja” (nr 124) Dworek „Pod filarkami” (nr 125/127) Kamienica braci Zamboni (nr 127) Kamienica Felicjana Jankowskiego (nr 130) Spółdzielczy Dom Handlowy „Sezam” (nr 126/134) Kamienica Grzegorza Stiagatowa (nr 134) Gmach Centrali PKO (nr 134) Kamienica Józefa Orłowskiego (nr 144) Hotel Francuski (nr 146) Dom Mody Bogusław Herse (nr 150)

Przypisy

Linki zewnętrzne Architektura przedwojennej Warszawy Przewodnik po Warszawie (do 1944 roku) Archiwalne widoki ulicy w bibliotece Polona