thumb|right|Złogi kamienia nazębnego na językowych powierzchniach zębów żuchwy
Kamień nazębny () – twardy, zmineralizowany złóg powstający wskutek zwapnienia płytki nazębnej, czyli bakteryjnego biofilmu znajdującego się na powierzchniach zębów i uzupełnień protetycznych. W przeciwieństwie do niezmineralizowanej płytki nazębnej kamień jest silnie związany z powierzchnią zęba i nie może zostać skutecznie usunięty zwykłym szczotkowaniem ani stosowaniem nici dentystycznej.
Powstawanie i skład Powstawanie kamienia rozpoczyna się od gromadzenia niezmineralizowanego biofilmu. W jego obrębie odkładają się związki mineralne, przede wszystkim fosforany wapnia. Proces ten prowadzi do stopniowego utwardzenia płytki i zwiększenia jej przyczepności do powierzchni zęba. Tempo mineralizacji jest zróżnicowane osobniczo i zależy między innymi od składu śliny, lokalizacji złogu, mikroorganizmów tworzących biofilm oraz warunków panujących w jamie ustnej.
Część nieorganiczna kamienia składa się głównie z różnych postaci fosforanu wapnia, w tym hydroksyapatytu, whitlockitu, fosforanu oktawapniowego i brushytu. Część organiczną tworzą między innymi bakterie, ich produkty przemiany materii, białka, lipidy, złuszczone komórki nabłonka oraz składniki macierzy biofilmu.
Rodzaje i lokalizacja thumb|right|Kamień nazębny na językowych powierzchniach dolnych zębów
Ze względu na położenie względem brzegu dziąsła wyróżnia się:
kamień naddziąsłowy – znajdujący się powyżej brzegu dziąsła, zwykle białawy lub żółtawy; jego składniki mineralne pochodzą przede wszystkim ze śliny; kamień poddziąsłowy – znajdujący się poniżej brzegu dziąsła, w obrębie bruzdy dziąsłowej lub kieszonek przyzębnych; jest zazwyczaj ciemniejszy, a jego składniki mineralne pochodzą w znacznej części z płynu dziąsłowego.
Kamień naddziąsłowy często odkłada się w pobliżu ujść przewodów dużych gruczołów ślinowych, zwłaszcza na językowych powierzchniach dolnych zębów siecznych oraz na policzkowych powierzchniach górnych zębów trzonowych.
Znaczenie kliniczne Kamień nazębny ma chropowatą powierzchnię, która ułatwia zatrzymywanie kolejnych warstw niezmineralizowanego biofilmu i utrudnia prawidłowe oczyszczanie zębów. To znajdujący się na nim aktywny biofilm bakteryjny stanowi jeden z głównych miejscowych czynników rozwoju zapalenia dziąseł i chorób przyzębia. Kamień jest zatem przede wszystkim czynnikiem sprzyjającym utrzymywaniu się płytki bakteryjnej i przewlekłego stanu zapalnego.
Barwa złogów zależy między innymi od ich lokalizacji i czasu pozostawania na zębach. Kamień może zostać dodatkowo zabarwiony przez dym tytoniowy, kawę, herbatę i inne substancje powodujące zewnętrzne przebarwienia zębów.
Zapobieganie Podstawą zapobiegania powstawaniu kamienia jest regularne mechaniczne usuwanie niezmineralizowanej płytki nazębnej przez szczotkowanie zębów oraz oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych. W zależności od warunków anatomicznych można do tego celu stosować nić dentystyczną, szczoteczki międzyzębowe albo inne odpowiednio dobrane przyrządy.
Niektóre pasty do zębów zawierające między innymi pirofosforany lub związki cynku mogą ograniczać odkładanie nowego kamienia naddziąsłowego. Nie rozpuszczają jednak już istniejących, zmineralizowanych złogów.
Usuwanie Istniejący kamień nazębny usuwa się profesjonalnie podczas zabiegu skalingu. Stosuje się do tego narzędzia ręczne oraz urządzenia soniczne lub ultradźwiękowe. W przypadku kamienia poddziąsłowego i zapalenia przyzębia zakres leczenia dobiera się do stanu tkanek przyzębia i głębokości kieszonek.
Piaskowanie służy przede wszystkim do usuwania miękkiego biofilmu i zewnętrznych przebarwień. Nie usuwa ono twardego kamienia i nie zastępuje skalingu, jeżeli obecne są zmineralizowane złogi.
Częstotliwość profesjonalnego usuwania kamienia powinna być ustalana indywidualnie na podstawie szybkości odkładania złogów, skuteczności higieny jamy ustnej oraz stanu dziąseł i przyzębia.
U zwierząt thumb|right|Usuwanie kamienia nazębnego u psa przy użyciu urządzenia ultradźwiękowego
Płytka i kamień nazębny mogą występować również u zwierząt domowych. Utrzymujące się złogi sprzyjają gromadzeniu biofilmu i rozwojowi chorób przyzębia, dlatego mogą wymagać profesjonalnego usunięcia w gabinecie weterynaryjnym.
Zobacz też płytka nazębna higiena jamy ustnej zapalenie dziąseł zapalenie przyzębia
Przypisy
Kategoria:Patologia jamy ustnej