mały|upright=1.3|Ziemie polskie pod zaborami thumb|Fryderyk August, książę warszawski, obraz pędzla Marcello Bacciarellego z ok. 1808-1809 roku
Księstwo Warszawskie (, ) – istniejące w latach 1807–1815 państwo polskie związane unią personalną z Królestwem Saksonii.
Formalnie niepodległe, z własną konstytucją, Sejmem, Senatem, rządem i armią oraz suwerennym władcą, którym był król saski. Faktycznie terytorium zależne od Cesarstwa Francuskiego podporządkowane Napoleonowi Bonaparte jako cesarzowi Francuzów i protektorowi Związku Reńskiego, w skład którego wchodziło Królestwo Saksonii.
Utworzone w 1807 roku na mocy pokoju w Tylży z części ziem zaboru pruskiego. W 1809 w wyniku wojny z Austrią powiększone o część ziem zaboru austriackiego. W czerwcu 1812 roku przekształcone formalnie przez Konfederację Generalną (skonfederowany Sejm) w Królestwo Polskie. Od lutego 1813 roku okupowane przez armię rosyjską. Na kongresie wiedeńskim w 1815 roku podzielone między Rosję, Prusy i Austrię, przy czym większość terytorium przypadła Rosji, gdzie utworzono podległe jej Królestwo Polskie.
Geneza i początki Księstwa mały|Marcello Bacciarelli, Nadanie Konstytucji Księstwu Warszawskiemu przez Napoleona, 1809–1811 (replika zaginionego oryginału)
Utworzenie Księstwa Warszawskiego było efektem wojny między napoleońską Francją a Prusami i Rosją, które zawiązały IV koalicję antyfrancuską. Jesienią 1806 roku w krótkiej kampanii wojska Napoleona pokonały armię pruską, a niedługo później wkroczyły na terytoria polskie, zajęte przez Prusy w czasie rozbiorów. Na zajętych przez Francuzów terenach utworzono polską administrację tymczasową, jednak dalsze losy ziem polskich pozostawały niepewne. Siły Napoleona wciąż walczyły z armią rosyjską i resztkami wojsk pruskich, a cesarz Francuzów unikał jasnych deklaracji w sprawie ewentualnego odrodzenia Polski. Ostatecznie po przegranej przez Rosjan bitwie pod Frydlandem rozpoczęły się negocjacje francusko-rosyjskie, a 7 lipca 1807 roku Napoleon i car Aleksander I zawarli pokój w Tylży. Jednym z jego postanowień było utworzenie z części ziem zaboru pruskiego nowego, de facto zależnego od Francji państwa – Księstwa WarszawskiegoBarbara Grochulska, Małe państwo wielkich nadziei, seria „Dzieje narodu i państwa polskiego”, zeszyt III-43, KAW, Warszawa 1987, s. 1–8, 19–22..
mały|Ułani Księstwa Warszawskiego mały|upright|Pieczęć ministra wojny Księstwa Warszawskiego
Wojna Francji z Prusami i Rosją Po zwycięstwie nad koalicją austriacko-rosyjską w bitwie pod Austerlitz 2 grudnia 1805 roku, Napoleon narzucił Austrii niekorzystny dla niej pokój w Preszburgu. W wyniku klęski Austria utraciła wpływy w krajach niemieckich, a na początku 1806 roku Święte Cesarstwo Rzymskie zostało rozwiązane. Napoleon postanowił wówczas umocnić swoją pozycję w Niemczech i w lipcu 1806 r. utworzył podporządkowaną Francji federację państw niemieckich – Związek Reński. To posunięcie podważyło wpływy Prus w regionie i stało się główną przyczyną wojny, którą król Fryderyk Wilhelm III wypowiedział Francji na początku październikaAlexander Grab, Napoleon and the Transformation of Europe, Palgrave Macmillan, 2003, s. 11–13.Paul W. Schroeder, The Transformation of European Politics, 1763-1848, Oxford University Press, 1994, s. 284, 302–303..
Kampania przebiegała bardzo szybko i niepomyślnie dla Prus. Już 14 października 1806 roku armia pruska została rozbita w bitwach pod Jeną i Auerstedt, a 27 października Napoleon uroczyście wjechał do zajętego Berlina. Mimo francuskich zwycięstw Prusacy kontynuowali wojnę, licząc na pomoc ze strony sprzymierzonych wojsk rosyjskich. Napoleońska Wielka Armia postępowała więc na wschód, zbliżając się do ziem polskich, które po rozbiorach Polski stały się częścią PrusBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 10–13.Jarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 58–60..
Już na początku wojny przy francuskiej armii utworzono Legie Północne złożone z Polaków, którzy zdezerterowali z oddziałów pruskichGuy Dempsey, Napoleon’s Mercenaries: Foreign Units in the French Army under the Consulate and Empire, 1799-1814, Greenhill Books, London 2002, s. 155–156.. Napoleon polecił także sprowadzić do swojej kwatery Jana Henryka Dąbrowskiego, twórcę Legionów Polskich we Włoszech, który w tym czasie dowodził polskimi oddziałami na służbie Królestwa Neapolu. Cesarz Francuzów rozważał wykorzystanie Dąbrowskiego oraz przebywającego we Francji Tadeusza Kościuszkę, do uzyskania poparcia Polaków, które mogło bardzo przydać się armii francuskiej w czasie marszu w głąb Prus. Kościuszko jednak odmówił zaangażowania się w to przedsięwzięcie, gdy nie otrzymał od Napoleona gwarancji odrodzenia państwa polskiego i nadania mu liberalnej konstytucjiBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 13, 15–17.Jarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 61, 67–68..
W początkach listopada 1806 roku Dąbrowski i Józef Wybicki wydali odezwę do Polaków żyjących w zaborze pruskim, w której sugerowali, że Napoleon zamierza wskrzesić Polskę, jeżeli Polacy okażą się „godni być narodem” – to znaczy jeśli wspomogą Francuzów zbrojnie w walce z Prusakami. Odezwa ta przyczyniła się do wybuchu zwycięskiego powstania wielkopolskiego, w trakcie którego Polacy rozbrajali wycofujące się oddziały pruskie i organizowali własną administrację oraz struktury wojskoweBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 19–20, 25.Jarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 62–63, 69–73.. Niemal równocześnie armia francuska pod dowództwem marszałka Davouta wkroczyła do Wielkopolski, po czym kierując się dalej na wschód 27 listopada zajęła WarszawęBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 23.Jarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 74, 80–81.. Tymczasem ze wschodu na pomoc Prusom przybyły wojska rosyjskie, z którymi francuska Wielka Armia starła się 26 grudnia w nierozstrzygniętej bitwie pod PułtuskiemBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 38..
Sytuacja polityczna na ziemiach polskich Na opanowanych terenach zaboru pruskiego ustanowiono polską administrację i rozpoczęto pobór do wojska. Początkowo istniały tylko lokalne struktury władzy, ale 14 stycznia 1807 roku utworzono tymczasowy rząd ogólnokrajowy – Komisję Rządzącą. Do największych problemów, które stanęły przed nowymi władzami, należało wyżywienie i zaopatrzenie ogromnej armii francuskiej operującej na ziemiach polskich oraz organizacja oddziałów nowego, polskiego wojskaJarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 106..
Ustanowione pod egidą Francuzów władze polskie miały mocno niepewną pozycję. Wciąż trwała wojna z Rosją i nie było jasne, jaki będzie status ziem zaboru pruskiego po zawarciu traktatu pokojowego. Część polskich elit politycznych sądziła, że Napoleon może oddać chwilowo zajęte terytoria polskie Prusakom. Na niepewność co do przyszłych losów kraju wpływała postawa cesarza Francuzów, który konsekwentnie unikał jasnych deklaracji w sprawie odrodzenia Polski. Atmosfera tymczasowości sprawiała, że większość bogatej szlachty oraz kleru wystrzegała się działań, które mogłyby zostać odczytane jako aktywne poparcie dla Napoleona. Obawiano się bowiem konfiskat majątków i innych represji ze strony władz pruskich w przypadku, gdyby po wojnie przywrócono terytorialny status quo. Ponadto konserwatywnie nastawiona część szlachty oraz biskupi obawiali się wprowadzenia przez Napoleona reform wewnętrznych w duchu liberalnym, kojarzonych w tych kręgach z rewolucją francuską. Z powodu tej wstrzemięźliwości środowiska popierające sojusz z Francją zarzucały arystokracji i Kościołowi katolickiemu brak patriotyzmuJarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 85–92..
Ówczesne elity polityczne Polski nie postrzegały współpracy z Napoleonem jako jedynej drogi do odrodzenia państwa. W miesiącach przed wybuchem wojny Prus z Francją otoczenie króla pruskiego sygnalizowało gotowość do zmiany statusu ziem polskich, a część arystokracji w zaborze pruskim liczyła wręcz, że Fryderyk Wilhelm III ogłosi się królem polskim. Takie projekty wysuwali przede wszystkim Antoni Radziwiłł i Feliks Franciszek Łubieński. Kalkulacje te stały się nieaktualne po pruskich klęskach pod Jeną i Auerstedt, jednak sojusz z Francją wciąż nie był dla polskich elit oczywistym wyborem. Oprócz „partii francuskiej” istniało jeszcze stronnictwo skupione wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, które upatrywało szans na odrodzenie Polski we współdziałaniu z Rosją. Sam Czartoryski był przyjacielem cara Aleksandra I, a niedługo wcześniej przez kilka lat pełnił w Petersburgu funkcję ministra spraw zagranicznych. Jego nadzieje na unię polsko-rosyjską rozwiały się jednak – na pewien czas – po zawarciu przez Rosję pokoju z Francją w TylżyJarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 60, 106–109.Wacław Zawadzki, A Man of Honour: Adam Czartoryski as a Statesman of Russia and Poland 1795-1831, Clarendon Press, Oxford 1993, s. 2..
Pokój w Tylży i kształt nowego państwa Wojna zakończyła się po zwycięskiej dla Napoleona bitwie pod Frydlandem 14 czerwca 1807, po której armia rosyjska nie była w stanie kontynuować walki. Cesarze Francji i Rosji spotkali się w Tylży, gdzie 7 i 9 lipca 1807 roku podpisano traktaty pokojowe. W myśl ich postanowień oba kraje zawierały sojusz, Rosja przystępowała do blokady kontynentalnej, a Prusy zostały drastycznie okrojone terytorialnieAlexander Grab, Napoleon and the Transformation of Europe, Palgrave Macmillan, 2003, s. 13.Jarosław Czubaty, Księstwo Warszawskie (1807–1815), WUW, Warszawa 2011, s. 132.. Z ich wschodniej części utworzono zależne od Francji Księstwo Warszawskie. Nowe państwo obejmowało niemal całe tereny drugiego i trzeciego zaboru pruskiego (bez obwodu białostockiego, który przyłączono do Rosji), a także południową część pierwszego. Powierzchnia Księstwa wynosiła około 104 tysięcy km², a zamieszkiwało je około 2,6 miliona ludziBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Wiedza Powszechna, Warszawa 1966, s. 79–80..