thumb|Ignacy Potocki, prezes TdKE, portret wykonany około 1783/4 roku thumb|Ks. Grzegorz Piramowicz, sekretarz TdKE oraz autor Elementarza dla szkół parafialnych narodowych (1785) thumb|Elementarz dla szkół parafialnych wyd. przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych w 1785 thumb|Algiebra dla szkół narodowych wyd. pierwsze z 1782 r. thumb|Krzysztof Kluk, Botanika dla szkół narodowych (1785) thumb|Michał Jan Hube, Fizyka dla szkół narodowych (1792) thumb|Logarytmy dlá szkół narodowych Ignacego Zaborowskiego, podręcznik z 1787 r. thumb|Onufry Kopczyński, Uklad Grammatyki dla szkół narodowych (1785) thumb|Wstęp do fizyki dla szkół narodowych (1788) thumb|Grammatyka dla szkół narodowych, wydanie drugie (1783) thumb|Arytmetyka dla szkół narodowych, wydanie trzecie (1785) Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775–1792) – drugie po Towarzystwie Literatów w Polszcze polskie towarzystwo naukowe zajmujące się opracowaniem i wydawaniem podręczników oraz programów szkolnych, instytucja utworzona przez Komisję Edukacji Narodowej 10 lutego 1775 roku w Warszawie. W sumie TdKE przez 17 lat pracowało nad stworzeniem nowego zestawu książek szkolnych przeznaczonych dla polskich szkół.
Cele i zadania Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych było fachowym organem doradczym Komisji Edukacji Narodowej. Głównym zadaniem Towarzystwa było opracowywanie programów i podręczników szkolnych zgodnych z nowym programem edukacyjnym. Jego dziełem były też w dużej mierze Ustawy Komisji Edukacji Narodowej, ono także rozpatrywało raporty Szkół Głównych i wizytatorów generalnych. Zebraniom Towarzystwa przewodniczył zawsze jeden z członków Komisji Edukacji Narodowej.
Według pierwszego paragrafu statutu organizacji zadaniem TdKE jego miało być: „układanie, egzaminowanie i wydawanie dla szkół ksiąg elementarnych i ksiąg klasycznych”. Do jego zadań należało również: oznaczenie liczby godzin dziennej nauki w szkołach wojewódzkich, „ułożenie tablicy na przemiany i przechody nauczycielów z jednej do drugiej szkoły lub klasy, na uczenie umiejętności jednejże tak, aby wyznaczenie na to godzin ani porządkowi przez za mieszanie nie szkodziło ani równości pracy przy równej nagrodzie nie zepsuło”. Najważniejszym z zadań, poleconych towarzystwu przez Komisję, było ułożenie zbioru ustaw dla szkół narodowych i dla całego stanu akademickiego.
Historia
Pomysł utworzenia instytucji pojawił się w trakcie posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej. Współpracujący z nią pisarz wielki koronny Franciszek Onufry Bieliński oraz pedagodzy ks. Antoni Popławski, i ks. Adolf Kamieński opracowali projekt pt. „Rady i uwagi co do nowego urządzenia szkół narodowych”, w którym pojawiły się postulaty napisania nowych książek do nauczania w języku polskim, ponieważ do tej pory edukacja w Rzeczypospolitej Obojga Narodów odbywała się w języku łacińskim. Uczeń, którego powszednim językiem był język polski, musiał najpierw opanować łacinę aby nauczyć się konkretnej dziedziny naukowej, co znacznie wydłużało proces edukacji i czyniło go drogim oraz elitarnym.
Inicjatorem powstania towarzystwa był ks. Grzegorz Piramowicz, który brał udział w pracach Komisyi jako jej sekretarz do „ekspedycyi zagranicznych”. Z oficjalnym wnioskiem utworzenia „Towarzystwa” wystąpił jednak inny członek komisji, współpracujący z Piramowiczem – Ignacy Potocki. Na jednym z posiedzeń Komisja, która przyjęła ten projekt mianowała Potockiego przewodniczącym nowo powstającego towarzystwa, a Piramowicza, któremu poleciła wypracowanie statutu, „sekretarzem Komisyi edukacyi narodowej w Towarzystwie elementarnem”. Statut przygotowany został niezwłocznie i trybie pilnym zatwierdziła go „Komisya na sesyi” dnia 10 lutego r. 1775 jednocześnie mianując 10 członków nowego towarzystwa nakazując je uroczyście otworzyć.
Uroczyste otwarcie nastąpiło we wtorek dnia 7 marca w Bibliotece Załuskich z udziałem trzech komisarzy KEN Ignacego Potockiego, Adama Kazimierza Czartoryskiego i Andrzeja Zamoyskiego oraz ośmiu członków Towarzystwa i licznych gości, na ten akt zaproszonych. W imieniu Komisji Edukacji Narodowej przemówił Ignacy Potocki odczytując ustawy towarzystwa, które w imieniu tego towarzystwa przyjął Grzegorz Piramowicz.
Od momentu powstania do 1788 towarzystwo obchodziło uroczyste rocznice otwarcia. W obecności króla polskiego i jego dworu, a także przed członkami Komisji Edukacji Narodowej oraz przed licznie zgromadzoną publicznością sekretarz towarzystwa zdawał w „Mowach” zwięzłą sprawę z „rozrządzeń i trudów” Towarzystwa oraz Komisji. Mowy te na kilka dni przed posiedzeniem drukowano. Takich uroczystych posiedzeń odbyło się w sumie jedenaście: dnia 7 marca w latach 1776, 1778, 1781, 1782, 8 marca 1777,1779,1780,1783, 1786, a także 10 marca 1785 roku i 15 marca 1788 roku.
Towarzystwo prowadziło swoją działalność do 1792 roku, ostatnie posiedzenie odbyło się 19 kwietnia.
Członkowie zwyczajni i honorowi Towarzystwo składało się pierwotnie z dziesięciu, a później mniej więcej od r. 1778 z dwunastu osób „głos mających”.
Przewodniczącym Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, w latach 1775–1791 był Ignacy Potocki, a w roku 1792 Julian Ursyn Niemcewicz. Głównym sekretarzem, w latach 1775–1787, był Grzegorz Piramowicz, później Franciszek Zabłocki. Znaczne zasługi w działalności Towarzystwa położył Hugo Kołłątaj. Zwyczajnymi członkami Towarzystwa byli także: Jan Chrzciciel Albertrandi, Józef Bogucicki, Paweł Czempiński, Jędrzej Gawroński, Szymon L’Huillier, Szczepan Hołowczyc, Adam Jakukiewicz, Grzegorz Kniażewicz, Józef Koblański, Onufry Kopczyński, Feliks Łojko, Daniel Kazimierz Narbutt, Antoni Popławski, Stefan Roussel, Sebastian Alojzy Sierakowski, Józef Wybicki oraz dyrektorzy naukowi w Szkole Rycerskiej – Chrystian Pfleiderer (niemiecki profesor matematyki) i Michał Jan Hube. Członkami honorowymi Towarzystwa byli natomiast: Jan Dubois de Jancigny, Piotr Samuel Dupont de Nemours i Scipione Piattoli.
Dużą grupą członków towarzystwa stanowili przedstawiciele duchowieństwa należący do dwóch zakonów zajmujących się w I Rzeczypospolitej szkolnictwem. Dziesięciu z nich było eks jezuitami: Jan Chrzciciel Albertrandi, Andrzej Gawroński, Stefan Hołowiczyc, Adam Jakukiewicz, Grzegorz Kniażewicz, Józef Koblański, Jan Piotr Łoyko, Stefan Roussel, Sebastian Alojzy Sierakowski, Józef Świętorzecki. Było w nim także trzech pijarów: Antoni Popławski, Daniel Kazimierz Narbutt oraz Onufry Kopczyński.
Rezultaty działań Towarzystwo, w ciągu 17 lat działalności, odbyło 631 posiedzeń (średnio 3 posiedzenia miesięcznie). W sumie przygotowano i wydano ok. 30. elementarnych pozycji książkowych przeznaczonych dla uczniów bądź nauczycieli, w tym 5 opracowanych przez zagranicznych uczonych. Efektem jego prac było m.in. stworzenie takich podręczników jak: Elementarz dla szkół parafialnych oraz Gramatyka dla szkół narodowych z przypisami.
Publikacje W 1775 roku Komisja Edukacji Narodowej ogłosiła „Obwieszczenie względem napisania książek elementarnych na szkoły wojewódzkie” skierowane do autorów, którzy mieli kwalifikacje do ich napisania. Obwieszczenie przetłumaczono dla zagranicznych autorów na język łaciński oraz na język francuski. Jego treść ogłaszała konkurs międzynarodowy na publikacje elementarne do nauczania początkowego, w którym ustalono następujące nagrody finansowe: za matematykę i za wiadomości potrzebniejsze z nauk obiecano po 100 czerwonych złotych, za fizykę i mechanikę, książkę o gospodarstwie po 150 cz.zł., za historię naturalną, logikę, książkę o wymowie i poezji po 50 czerwonych złotych.
Autorzy proponowali książki wysyłając je na adres korespondencyjny towarzystwa. Wyniki nie były początkowo zadowalające. Nie przesłano wystarczającej liczby podręczników i dodatkowo w większości były one słabej jakości. Termin konkursu dwukrotnie przedłużano: najpierw do stycznia 1776 roku, a po raz drugi w marcu tego roku. Dodatkowo towarzystwo zdecydowało się na podwyższenie nagród za wybrane publikacje o 50 czerwonych złotych.
Nadesłane projekty książek czytał każdy członek towarzystwa; przy książkach nadesłanych w języku obcym dokonywano tłumaczenia. Recenzenci prezentowali swoje zdanie na posiedzeniu towarzystwa. Po skończeniu szczegółowych omówień jednego z rodzaju projektów wybierano trzech członków towarzystwa, którzy dokonywali wyboru najlepiej ocenionych propozycji. Po tym następowała kolejna prezentacja na następnym posiedzeniu gdzie poddawano je pod obrady na walnym zebraniu oraz ostatecznemu głosowaniu decydującym o wygranej.
Komisja oraz towarzystwo przykładały wielką wagę do jakości przygotowywanych podręczników, a ich napisaniem i poprawianiem zajęli się naukowcy z poszczególnych dziedzin – wybitni przedstawiciele polskiego oraz europejskiego oświecenia. Przesłane rękopisy książek były poprawiane i przeredagowywane, a komitet redakcyjny często znacząco wpływał na ostateczny kształt podręczników. Praca nad wieloma z nich miała charakter zespołowy: Elementarz dla szkół parafialnych przygotowywało 5 osób, a nad jego projektem pracowała aż 7-osobowa grupa. Wypisy z autorów klasycznych opracował 6-osobowy zespół, a Słownik starożytności pisały 3 osoby.
Towarzystwo w latach 1777–1792 wydało ok. 30 podręczników do nauki początkowej różnych nauk. Wydrukowano w sumie 17 publikacji mających charakter podręczników, 6 książek pomocniczych, takich jak słowniki, wypisy oraz tablice logarytmiczne:
Wypisy z autorów klasycznych do nauk w szkołach narodowych stosowane na kl. I, 1777 Onufry Kopczyński, Gramatyka dla szkół narodowych na klasę I, 1778 S. L’Huillier (tłum. J. Gawroński) Arytmetyka dla szkół narodowych, 1778 A. Popławski Moralna nauka dla szkół narodowych na I i II klasę, 1778 M. Furgault (tłum. G. Piramowicz) Dykcjonarz starożytności dla szkół narodowych, 1779 Jerzy Koźmiński Dictionarium Latino-Polonicum ad usum publicarum in Regno Poloniae scholarum (pol. Słownik łacińsko-polski do użycia w szkołach publicznych Królestwa Polskiego), 1779 Étienne de Condillac – Logika,1780 S. L’Huillier (tłum. J. Gawroński) Geometria dla szkół narodowych, cz. 1, 1780 O. Kopczyński Gramatyka dla szkół narodowych na kl. II, 1780 Wypisy z autorów klasycznych do nauk w szkołach narodowych stosowane na kl. II, 1780 Wypisy z autorów klasycznych do nauk w szkołach narodowych stosowane na kl. III, 1780 S. L’Huillier (tłum. J. Gawroński) Geometria dla szkół narodowych, cz. 2, 1781 Józef Kajetan Skrzetuski, Historia powszechna dla szkół narodowych na kl. III, 1781 Szymon L’Huillier Algebra dla szkół narodowych, 1782 O. Kopczyński Gramatyka dla szkół narodowych na kl. III, 1783 Michał Jan Hube (tłum. J. Koc) – Wstęp do fizyki dla szkół narodowych, 1783 Dykcjonarz historyczny i geograficzny dla rozumienia autorów tak łacińskich, jako też z łacińskiego na polski tłomaczonych, osobliwie zaś klasycznych i sławnych naszego wieku poetów służący, na język polski przełożony, 1784 O. Kopczyński Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągniony, 1785 Grzegorz Piramowicz, Onufry Kopczyński – Elementarz dla szkół parafialnych narodowych..., 1785 Krzysztof Kluk – Botanika dla szkół narodowych, 1785 Wincenty Skrzetuski Historia powszechna dla szkół narodowych na kl. IV, dzieje greckie zawierająca, 1786 A. Popławski Moralna nauka dla szkół narodowych na kl. III, 1787 Ignacy Zaborowski – Logarytmy dla szkół narodowych, 1787 K. Kluk Zoologia, czyli zwierzętopismo dla szkół narodowych 1789 J.M. Hube Fizyka dla szkół narodowych, cz. 1: Mechanika, 1792 Grzegorz Piramowicz – Wymowa i poezja dla szkół narodowych, cz. 1, 1792
Towarzystwo zajęło się także opracowaniem oraz publikacją podręczników metodycznych dla nauczycieli. Było to w sumie siedem pozycji:
O. Kopczyński, Przypisy do gramatyki na klasę I, Warszawa (1778), A. Popławski, Przypisy do moralnej nauki na klasę I i II, Warszawa (1779) O. Kopczyński, Przypisy do gramatyki na klasę II, Warszawa (1779), J.K. Skrzetuski, Przypisy do historii powszechnej dla szkół narodowych na klasę III, Marywil (1782),