mały|Mapa Świętej Warmii wykonana w 1755 przez Jana Enderscha Jan Fryderyk Endersch, Johann Friedrich Endersch, używał też nazwiska Enders (ur. 25 października 1705 w Dörnfeld an der Heide w Turyngii, zm. 28 marca 1769 w ElbląguPrószyńska Z., 1975, s. 170) – niemiecki cyrulik, kartograf, miedziorytnik i matematyk.
Ojcem jego był pastor Johann Georg, będący proboszczem w Königsee. W tym mieście Jan Fryderyk zaczął się kształcić na cyrulika, naukę kontynuował od 1728 jako czeladnik po przeprowadzce do Elbląga, w którym to mieście mieszkał do końca życia, pracując w zawodzie. Po otrzymaniu obywatelstwa Elbląga w 1732 i zaślubieniu w tymże roku Barbary z d. Borckmann, zajął się piwowarstwem. Jednocześnie zajął się miedziorytnictwem, wykonując szereg rycin przedstawiających różne budowle Elbląga, a także podjął prace kartograficzne wykonując mapy i plany różnych rejonów Prusach Królewskich i regionów przyległych, w tym plan Nogatu pod Elblągiem (1737)Prószyńska Z., 1975, s. 170, mapę Żuław Wiślanych (1753)Prószyńska Z., 1975, s. 170Achremczyk 2000Chłosta 2002 oraz Warmii ("Tabula Geographica Episcopatum Warmiensem in Prussia Exhibens", 1755), wykonaną z pomocą kanonika dobromiejskiego ks. Józefa Tuławskiego na zlecenie biskupa Adama Stanisława Grabowskiego). Ponadto brał udział w opracowaniu pierwszego atlasu ziem polskich Carte de Pologne... (1772) – wydanego przez Rizzi ZannoniegoAchremczyk 2000Chłosta 2002.
Sukcesy odniósł też jako matematyk i mechanik. Wykonywał globusy; dwa z nich (Nieba i Ziemi) ofiarował królowi Augustowi III. Otrzymał za to w roku 1750 patent i tytuł matematyka królewskiego (łac. mathematicus regius). Interesował się teorią heliocentryczną Mikołaja Kopernika. Opracował model układu słonecznego według tej teoriiAchremczyk 2000Chłosta 2002.
Miał czworo dzieci z drugą żoną, Marią Dorotheą z d. KraffertPrószyńska Z., 1975, s. 170.
Przypisy
Bibliografia Achremczyk S., Warmia, Olsztyn 2000 Chłosta J., Słownik Warmii (historyczno-geograficzny), Olsztyn 2002. Prószyńska Z., 1975: Endersch Johann Friedrich. W: Maurin-Białostocka J. i in.: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, str. 170, 171.
Linki zewnętrzne Źródła historyczne - Dom Warmiński
Mapy Jana Fryderyka Enderscha w bibliotece Polona
Kategoria:Kartografowie I Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z Elblągiem w I Rzeczypospolitej Kategoria:Matematycy I Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1705 Kategoria:Zmarli w 1769