Dario Fo (ur. 24 marca 1926 w Sangiano, zm. 13 października 2016 w Mediolanie) – włoski satyryk, autor sztuk teatralnych, reżyser teatralny oraz kompozytor. Przewodnim tematem jego dzieł są idee komunizmu i anarchizmu. Dario Fo otrzymał w roku 1997 Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Jego sztuka nawiązuje do komedii dell’arte. Wiele prac Dario Fo stworzył razem ze swoją żoną Francą Rame.
Życiorys Dzieciństwo i II wojna światowa Dario Fo urodził się 24 marca 1926 roku w Sangiano pod Varese. Jego ojciec był zawiadowcą stacji kolejowej. Amatorsko zajmował się aktorstwem. Był też członkiem partii socjalistycznej. Jako dziecko cały czas się przeprowadzał, bo jego ojciec często musiał zmieniać stacje, na których pracował. Dario Fo uczył się opowiadania historii od swojego dziadka (po stronie matki) oraz lombardzkich rybaków.
W roku 1940 Fo przeniósł się do Mediolanu, aby studiować w Akademii Sztuk Pięknych „Brera”. W roku 1943 wstąpił do oddziałów spadochronowych Włoskiej Republiki Socjalnej utworzonej pod kuratelą Niemców na północy Włoch przez Benita Mussoliniego.
Pierwsze kroki w teatrze Po wojnie Fo powrócił do Mediolanu, aby studiować architekturę. Zaangażował się w ruch piccoli teatri (małych teatrów), w których zaczął prezentować swoje monologi. W roku 1950 rozpoczął pracę w firmie teatralnej należącej do Franco Parentiego i porzucił poprzednie zajęcie, asystenta architekta.
W roku 1951 Dario Fo spotkał Frankę Rame, która stała się towarzyszką jego życia i twórczości. Jej rodzina od pokoleń zajmowała się teatrem. Wielu jej członków pracowało przy Sette giorni a Milano. Dario częściowo zaangażował się w to przedsięwzięcie. W tym samym roku Dario wystąpił w sztuce radiowej Cocorico w stacji RAI, włoskim nadawcy publicznym. Dario wykonał 18 monologów, w których połączył historie biblijne z satyrą polityczną. Cenzura kościelna usunęła jego program z anteny.
W roku 1953 Dario Fo wyreżyserował sztukę Cierń w boku. Po kilku przedstawieniach jego trupa została wyrzucona przez kościelnych dygnitarzy z ich teatru i uniemożliwiono im zorganizowanie nowego miejsca do wystawiania sztuki, mimo tego, że publiczności przedstawienia bardzo się podobały.
Dwie miłości jego życia thumb|upright=1.0|right|Dario Fo z synem Jacopo i żoną Franką Rame (1962) Dario Fo i Franca Rame wzięli ślub 24 czerwca 1954 roku. Fo kontynuował swoją pracę w Teatrze Piccolo, jednak wiele swoich przedstawień sam ocenzurował.
W roku 1955 Fo i Rame zaangażowali się w pracę dla branży filmowej w Rzymie. Fo współtworzył kilka scenariuszy filmowych, m.in. do filmów produkowanych przez Dino De Laurentiisa. W roku 1956 Fo napisał scenariusz i wraz z żoną wystąpił w filmie Carlo Lizzaniego pt. Lo svitato.
W roku 1959 Fo i Rame powrócili do Mediolanu, aby założyć trupę teatralną Compagnia Dario Fo-Franca Rame. Fo był autorem scenariuszy, występował, reżyserował oraz projektował kostiumy i scenografię, a Rame zajęła się administracją. Grupa często współpracowała z Piccolo Teatro, ale potem rozpoczęła serię występów w całych Włoszech. W roku 1960 wystawiono sztukę Archaniołowie nie grają w bilard w mieszczącym się w Mediolanie Teatrze Odeon. W roku 1961 kilka sztuk Fo wystawiono w Szwecji oraz w Polsce.
Wyrok śmierci od mafii W roku 1962 Fo napisał oraz wyreżyserował program Canzonissima dla RAI. Jednym z epizodów przedstawienia było morderstwo popełnione przez mafię na dziennikarzu. Bossowie największych rodzin mafijnych poczuli się tym urażeni i mafia wydała na Fo wyrok śmierci, jednak policja zapewniła mu ochronę. Stacja RAI też nie była do końca zadowolona z programu i zażądała kilku zmian. Fo się na to nie zgodził, co spowodowało zaprzestanie współpracy z RAI na następne 15 lat. Jednak Fo razem z żoną ciągle wystawiali swoje sztuki w Teatrze Odeon.
Problemy z wizą amerykańską Kolejna słynna sztuka pt. Panna do odrzucenia w roku 1967 otarła się o temat wojny wietnamskiej i zabójstwo prezydenta Kennedy’ego. Rząd amerykański uznał, że przedstawienie było obrazą dla prezydenta Johnsona. W efekcie przez wiele lat Fo odmawiano wizy amerykańskiej.
Światowa sława thumb|upright=1.0|right|Dario Fo na scenie w Sztokholmie (1969) Fo zyskał światową sławę dzięki wystawieniu sztuki Archaniołowie nie grają w bilard w Zagrzebiu, czyli na terenie ówczesnej Jugosławii (dziś Chorwacja).
W roku 1968 Fo oraz Ramo założyli grupę Associazione Nuova Scena, która wystawiała sztuki w całych Włoszech. W Mediolanie zamienili opuszczoną fabrykę w teatr, który nazwali Il Capannone di Via Colletta. Niektóre sztuki krytykowały politykę Włoskiej Partii Komunistycznej, co doprowadziło Fo do rezygnacji z członkostwa w tej organizacji.
W roku 1968 agresja Układu Warszawskiego na Czechosłowację bardzo wzburzyła Fo, który z tego powodu zabronił wystawiać swoje sztuki w krajach położonych za żelazną kurtyną.
"Misterium buffo" Najbardziej znanym przedstawieniem Fo stało się Misterium buffo. Sztuka opierała się na monologach łączących średniowieczne historie z tematami politycznymi. Przedstawienie wystawiono 5000 razy. Kilka razy widzów zebrało się tak wielu, że występy organizowano na stadionach sportowych.
Sprawa Palestyny Konflikt doprowadził do rozłamu w Associazione Nuova Scena i Fo oraz Rame założyli w roku 1970 kolejną trupę teatralną Colletivo Teatrale La Comune. Ich występy opierały się na improwizacjach dotyczących polityki. Jedną ze sztuk była Przypadkowa śmierć anarchisty, którą wystawiono po ataku terrorystycznym na Narodowy Bank Rolny w Mediolanie. Sztuka Fedain wystawiona w roku 1971 odnosiła się do konfliktu izraelsko-palestyńskiego. W przedstawieniu występowali prawdziwi członkowie Organizacji Wyzwolenia Palestyny. W latach 1981–1985 trupa teatralna przekazywała część swoich dochodów na rzecz włoskich związków zawodowych.
Porwanie Franki Rame W roku 1973 trupa teatralna przeniosła się do kina Rossini w Mediolanie. 8 marca 1973 roku grupa neofaszystów porwała Frankę Rame. Rame była torturowana i wielokrotnie gwałcona, ale udało jej się przeżyć. Wróciła na scenę po dwóch miesiącach.
Sprawa Chile i problemy z policją W tym samym roku grupa artystyczna Fo zajęła opuszczony rynek w centrum Mediolanu. Nazwali swój nowy teatr Palazzina Liberty. We wrześniu 1973 wystawili sztukę Wojna ludowa w Chile o buncie przeciwko chilijskiej juncie wojskowej. Inspiracją było zamordowanie Salvadora Allende. Fo został aresztowany podczas starcia z policją, która próbowała ukrócić nielegalne przedstawienia.
Pierwsze zgłoszenie do Nagrody Nobla W roku 1974 Fo napisał sztukę Kto nie ma, nie płaci, farsę o parze młodych ludzi niepłacących za nic w wielkich supermarketach. Rok później Fo zaangażował się w referendum na temat aborcji, tworząc sztukę Porwana Fanfani, a potem odwiedził Chiny. Pod koniec roku po raz pierwszy znalazł się wśród kandydatów do literackiej Nagrody Nobla.
Era telewizji thumb|upright=0.7|right|Dario Fo na 42. MFF w Wenecji (1985) W roku 1975 w RAI zmieniło się kierownictwo i Fo zaproszono do nowego programu Il teatro di Dario. Druga wersja Misterium buffo została zaprezentowana w telewizji w roku 1977. Chociaż Kościół katolicki uznał tę sztukę za obrażającą uczucia religijne, Franca Rame otrzymała za nią nagrodę IDI dla najlepszej aktorki telewizyjnej.
W roku 1978 powstała trzecia wersja Misterium buffo oraz Historia żołnierza oparta na operze Igora Strawinskiego. Fo zrobił adaptacje kilku oper Gioacchino Rossiniego.
W roku 1980 Fo z rodziną przeniósł się do Libera Università di Alcatraz na wzgórzach koło Gubbio i Perugii.
Amerykańskie tournée W roku 1981 Fo został zaproszony do Stanów Zjednoczonych przez istniejący w Cambridge America Repertory Theater. Początkowo władze amerykańskie nie chciały wydać Fo wizy, ale po protestach wielu znanych pisarzy Fo został wpuszczony do USA na 6 dni w roku 1984 i drugi raz w 1985. Sztuki Fo wystawiono na Uniwersytecie Harvarda, Repertory Theater, New Haven University Repertory Theatre, Centrum Kennedy’ego w Waszyngtonie, Theater of Nations w Baltimore i Joyce Theater w Nowym Jorku.
1989 W roku 1989 Fo napisał List z Chin w proteście przeciwko masakrze na Placu Niebiańskiego Spokoju. W tym samym roku Fo jako pierwszy Włoch został zaproszony do Comédie Française.
Udar mózgu thumb|upright=0.9|right|Groby Daria Fo i Franki Rame na mediolańskim Cimitero Monumentale Na skutek udaru mózgu Fo stracił wzrok 17 czerwca 1995 roku. Odzyskał wzrok po rocznej rekonwalescencji.
Tematyka prac Większość prac Dario Fo poruszała tematy polityczne i społeczne. Fo krytykował Kościół (a szczególnie zakaz aborcji), morderstwa polityczne, mafię, korupcję, konflikt żydowsko-arabski. W sztukach często posługiwał się wywodzącą się z commedia dell’arte sztuką improwizacji. Misterium buffo przetłumaczono na ponad 30 języków. Okazało się, że na całym świecie problemy polityczne są bardzo podobne. Należał też do przeciwników Silvia Berlusconiego, którego krytyce poświęcił jedno ze swoich późnych przedstawień, Zdumiewający dwumózgowiec (2003). Sztuka opowiadała o tym, jak wskutek zamachu bombowego ranni zostają Berlusconi i Władimir Putin; błąd lekarski powoduje, że w głowie Berlusconiego zaszyty zostaje kawałek mózgu Putina.
Wybrana twórczość Przedstawienia/sztuki teatralne Cierń w boku (Il dito nell’occhio, 1953) Człowiek nagi i człowiek we fraku (L'uomo nudo e l'uomo in frac, 1958, wyst. pol. 1998) Nie wszyscy złodzieje przychodzą kraść (Non tutti i ladri vengono per nuocere, 1958, wyst. pol. 1998) Trzy zbiry (I tre bravi, 1958, słuch. radiowe pol. 1998) Archaniołowie nie grają w bilard (Gli arcangeli non gioccano a flipper, 1959, wyst. pol. 1960) On miał dwa pistolety i czarno-białe oczy (Aveva due pistole con gli occhi bianchi e neri, 1960) Kto ukradnie stopę, będzie szczęśliwy w miłości (Chi ruba un piede è fortunato in amore, 1961) Siódme – mniej kradnij (Settimo: ruba un po' meno, 1964, wyst. pol. 1979) Zawsze winny jest diabeł (La colpa è sempre del diavolo, 1965) Panna do odrzucenia (La signorina da buttare, 1967) Misterium buffo (Mistero buffo, 1969, wyst. pol. 2014) Pogrzeb fabrykanta, inny tytuł Restauracja pryncypała (Il funerale del padrone, 1969, wyst. pol. 1981) Robol zna 300 słów, a jego szef 1000 i dlatego on jest szefem (L'operaio conosce 300 parole, il padrone 1000, per questo è lui il padrone, 1969) Przypadkowa śmierć anarchisty (Morte accidentale di un anarchico, 1970, wyst. pol. 1980) Śmiało, zwiąż mnie – i tak wszystko rozbiję w drobny mak (Legami pure che tanto io spacco tutto lo stesso, 1970) Fedain (Fedayn, 1971) Wszyscy zjednoczeni! Wszyscy razem! (Tutti uniti! Tutti insieme!, 1971) Puk, puk! Kto tam? Policja! (Pum, pum! Chi è? La polizia!, 1973) Wojna ludowa w Chile (Guerra di popolo in Cile, 1973) Kto nie ma, nie płaci, inny tytuł Nie płacimy, nie płacimy! (Non si paga, non si paga!, 1974, wyst. pol. 2011) Porwana Fanfani (Il Fanfani rapito, 1975) Cały ten dom, łóżko i kościół, inny tytuł Orgasmo Adulto ucieka z zoo (Tutta casa, letto e chiesa, 1977) Kobieta samotna (Una donna tutta sola, 1977) Pierwszy cud małego Jezuska (Il primo miracolo di Gesù Bambino, 1977) Historia tygrysa (Storia della tigre, 1978) Historia żołnierza (La storia di un soldato, 1978) Trąbki i truskawki (Clacson, trombette e pernacchi, 1981) Związek otwarty (Coppia aperta, quasi spalancata, 1983, wyst. pol. 1998) Elżbieta: Prawie kobieta losu (Elisabetta: Quasi per caso una donna, 1984) Jeden jest nagi, a drugi założył krawat (Uno è nudo i l'altro porta la cravatta, 1985) Oglądając Dianę (Il ratto della Francesca, 1986) List z Chin (Lettera dalla Cina, 1989) Papież i czarownica (Il papa e la strega, 1989) Johan Padan odkrywa Amerykę (Johan Padan a la descoverta de le Americhe, 1992, wyst. pol. 1998) Diabeł z cyckami (Il diavolo con le zinne, 1998) Zdumiewający dwumózgowiec (L'anomalo bicefalo, 2003)
Książki Sztuczki sprzedawcy (Manuale minimo dell’attore, 1987) Miasteczko nietoperzy (Il paese dei mezaràt, 2002)