thumb|200px|Bursztyn z zatopionym owadem thumb|200px|Różne kolory naturalnego bursztynu thumb|200px|Wydobywanie bursztynu metodą hydrauliczną, okolice Gdańska thumb|200px|Poławiacz bursztynu, Mikoszewo, Mierzeja Wiślana Bursztyn bałtycki („bałtyckie złoto”) – odmiana bursztynu, będąca sukcynitem powstałym w eocenie, występująca w rejonie Bałtyku. Jak wszystkie bursztyny jest naturalną substancją organiczną, żywicą kopalną.

Żywica wydostawała się ze zranień, pęknięć pni i gałęzi drzew, tworząc nacieki, określane mianem sopli lub kropli. Żywica gromadziła się również bezpośrednio pod korą lub wewnątrz pnia, tworząc formy podkorowe. Mówi się o dwóch przyczynach intensywnego żywicowania: po pierwsze, drzewa broniły się, osłaniając zranienia, blokując dostęp wirusom i grzybom pasożytniczym. Po drugie, mogła być to reakcja drzew na zachodzące zmiany klimatu, znaczne wahania temperatury i wyjątkową aktywność wulkaniczną. Żywica przetrwała do naszych czasów w formach dokumentujących sposób jej powstawania i przemieszczania.

Drzewo macierzyste bursztynu bałtyckiego Gatunek drzewa, którego żywica zrodziła bursztyn bałtycki, nie jest jednoznacznie ustalony. Najczęściej w literaturze wskazywany jest Pinus succinifera (tj. „sosna bursztynodajna” rodzina sosnowatych). Nowsze badania wskazują jednak na Pseudolarix wehri z rodzaju modrzewników lub na drzewa z rodziny sośnicowatych (Sciadopityaceae). Prowadzone od wieków badania dowodzą, że bursztyn bałtycki jest żywicą drzew iglastych, ale gatunek drzew macierzystego pozostaje tajemnicą, nie można wykluczyć także cedru i araukarii. Około 49 mln lat temu lasy bursztynonośne porastały lądy otaczające preMorze Północne, które wkroczyło w późnym eocenie na obszar Europy Środkowo-Wschodniej, a wycofało się w późnym oligocenie. Na podstawie inkluzji roślin znalezionych w bursztynie rekonstruuje się las eoceński.

Właściwości Chemizm: jako surowiec jest bardzo niejednorodny pod względem składu elementarnego. Składa się on z węgla (61–81%), wodoru (8,5–11%), tlenu (ok. 15%). Siarka, jako składnik wtórny, może występować w ilości do kilku procent. Bursztyn zawiera także inne pierwiastki i minerały; twardość w skali Mohsa: 2-3; mikrotwardość kształtuje się od 19,9 do 29 kg/mm²; barwa – żółtawa o różnych odcieniach, bywa mlecznobiały, brunatny, czerwonawy, także niebieskawy lub zielonawy (bardzo rzadko); jest przezroczysty, przeświecający lub mętny – zależy od ilości zawartych w nim pęcherzyków powietrza; współczynnik załamania światła: 1,539–1,542; połysk – woskowy; gęstość – 0,96–1,096 g/cm³; jest lekki, jego gęstość jest porównywalna z gęstością wody morskiej; bursztyn bałtycki jako jedyny wśród żywic kopalnych zawiera dużo (3–8%) kwasu bursztynowego, najwięcej w korze – warstwie zewnętrznej; wyjątek stanowi bardzo rzadko znajdowany w okolicach Gdańska gedanit; w dotyku jest ciepły; ogrzany w dłoni przyjemnie pachnie; przy potarciu ładuje się ujemnie; pali się jasnym płomieniem, wydzielając zapach podobny do kadzidła; łatwo poddaje się obróbce mechanicznej; gwałtownie podgrzany pęka; temperatura mięknienia ok. 150 °C; temperatura topnienia ok. 350 °C; poddaje się barwieniu przy pomocy substancji organicznych, a także syntetycznych; można go poddawać termicznemu procesowi klarowania, barwienia, kształtowania i prasowania.

Właściwością bursztynu jest trudność jego identyfikacji. Najlepszym sprawdzianem jest spektroskopia absorpcyjna w podczerwieni (IRS). Wyznacznikiem diagnostycznym jest charakterystyczny i wyraźny odcinek krzywej, zwany ramieniem bałtyckim, który tworzy się w przedziale pasm 1200–1260 cm−1.

Występowanie Występuje głównie wzdłuż południowych wybrzeży Morza Bałtyckiego: w Danii, Niemczech, Polsce, na półwyspie Sambia w Rosji (największa na świecie kopalnia bursztynu), na Litwie – okolice Kłajpedy i Łotwie oraz rzadziej w Szwecji, a także na Ukrainie na Polesiu Wołyńskim (kopalnia w okolicach Klesowa), w okolicach Bitterfeld-Wolfen w Niemczech. Na terenie Polski bursztyn występuje także w nagromadzeniach plejstoceńskich i holoceńskich na obszarach polodowcowych w strefie nadmorskiej.

Miejsca występowania:

W Polsce bursztyn bałtycki występuje w złożach: w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, u nasady Mierzei Helskiej; w osadach polodowcowych, w tym w tzw. porwakach (np. dawna kopalnia bursztynu w Możdżanowie koło Słupska); w okolicach Lubartowa; na Kurpiach.

Znaczenie Niekiedy zawiera bardzo cenne z punktu widzenia naukowego i wyjątkowo atrakcyjne dla kolekcjonerów inkluzje, często doskonale zachowanych organizmów zwierzęcych i roślinnych. Gdańsk był od czasów nowożytnych ważnym ośrodkiem kolekcjonerskim, od 2 poł XVII w. powstawały gabinety osobliwości o charakterze naukowym: Johanna Heveliusa, Christopha Gottwalda, Jacoba Breynego, a w latach 20-30 XVIII w. Jacoba Theodora Kleina. Gdańscy kolekcjonerzy byli pionierami badań nad bursztynem, gromadzili i opisywali okazy skamieniałej przed milionami lat żywicy, zwanej bursztynem bałtyckim. Gdańskie kolekcje bursztynów Gottwaldów i Breynów stały się zalążkiem wielkich zbiorów rosyjskich Piotra I oraz Katarzyny II, a Museum Kleinianum - zbiorów saksońskich w Dreźnie i frankońskich w Bayreuth. Bursztyn bałtycki od najdawniejszych czasów był używany jako kamień ozdobny i leczniczy. Ozdoby i amulety wyrabiano z niego już w paleolicie, na ten okres datowane jest stanowisko archeologiczne we wsi Niedźwiedziówka w powiecie nowodworskim. Handlowano nim w całej starożytnej Europie. Niezwykłym powodzeniem cieszył się w Cesarstwie Rzymskim, a także w całym basenie Morza Śródziemnego. Wyprawy po niego były organizowane od V w. p.n.e. i wiodły tzw. szlakiem bursztynowym od Adriatyku do wybrzeży Morza Bałtyckiego. Najbardziej znanym dziełem jest Bursztynowa Komnata, która zaginęła podczas II wojny światowej. Jest wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym, farmaceutycznym, medycynie i przemyśle jubilerskim. Największa znana bryła ważąca 9,75 kg została znaleziona w 1860 r. w okolicach Kamienia Pomorskiego. Obecnie okaz ten znajduje się w Muzeum Przyrodniczym Uniwersytetu im. Humboldtów w Berlinie. Najciekawsze polskie kolekcje można oglądać w Muzeum Ziemi PAN w WarszawieMuzeum Ziemi PAN w Warszawie., Muzeum Zamkowym w MalborkuMuzeum Zamkowe w Malborku., Muzeum Bursztynu w GdańskuMuzeum Bursztynu w Gdańsku., Muzeum Bursztynowa Komnata w StegnieMuzeum Bursztynowa Komnata w Stegnie., Muzeum Inkluzji w Bursztynie w GdyniMuzeum Inkluzji w Bursztynie.. Ciągle należy do wysoko cenionych kamieni ozdobnych. Wykonuje się z niego przedmioty użytkowe i ozdobne oraz biżuterię, często o dużej wartości artystycznej. Nazewnictwo i określenia kamieni jubilerskich z bursztynu bałtyckiego (sukcynitu) według Międzynarodowego Stowarzyszenia BursztynnikówMiędzynarodowe Stowarzyszenie Bursztynników.: bursztyn bałtycki (sukcynit) naturalny – kamień poddany jedynie obróbce mechanicznej (na przykład szlifowanie, cięcie, toczenie, polerowanie) bez jakichkolwiek zmian naturalnych właściwości; bursztyn bałtycki (sukcynit) modyfikowany – kamień poddany obróbce termicznej lub ciśnieniowej, powodującej zmianę właściwości fizycznych, między innymi stopnia przezroczystości i barwy, lub w podobnych warunkach kształtowany z jednej bryłki, wcześniej przyciętej do zamierzonych rozmiarów; bursztyn bałtycki (sukcynit) rekonstruowany (prasowany) – kamień otrzymany z kawałków bursztynu bałtyckiego sprasowanego pod wpływem podwyższonej temperatury i wysokiego ciśnienia bez dodatkowych składników; bursztyn bałtycki (sukcynit) łączony – kamień składający się z dwu lub więcej części naturalnego, modyfikowanego lub rekonstruowanego bursztynu bałtyckiego, sklejonych z użyciem jak najmniejszej ilości bezbarwnego spoiwa.

Zobacz też

bursztyn szlak bursztynowy szlak bursztynowy na Kujawach bursztyn japoński Międzynarodowe Stowarzyszenie Bursztynników

Przypisy

Bibliografia B.Kosmowska-Ceranowicz 2001: Polski Jubiler Nr 3 (14) Bursztyn i inne żywice kopalne świata. Bursztyn bałtycki – sukcynit. Warszawa G.Gierłowska 2004: Uroda bursztynu/The Beauty of Amber. Gdańsk G.Gierłowska 2005: O dawnych kolekcjach bursztynu i gdańskiej jaszczurce. Zalesie/Gdańsk Międzynarodowe Stowarzyszenie Bursztynników www.amber.org.pl Bursztyn Bałtycki. Gdańsk 2009

Linki zewnętrzne

Targi Bursztynu Amberif Wieluń-Konopnica

Amber Portal Muzeum Bursztynu w Jarosławcu

Kategoria:Bursztyniarstwo Kategoria:Bursztyn