Handel ludźmi, zwany też handlem żywym towarem – nazwa przestępczego procederu, będącego współczesną formą niewolnictwa.
Początkowo pod tym pojęciem rozumiano wyłącznie handel kobietami, zmuszanymi do prostytucji, jednak znaczenie pojęcia uległo znacznemu rozszerzeniu i obejmuje wszelkie działania skierowane na wyzysk ludzi, niezależnie od płci i wieku, naruszające prawo do decydowania o sobie. Wyzysk ten związany jest zazwyczaj z użyciem przemocy, co jest dla ofiar ogromnym obciążeniem fizycznym i psychicznym. Ofiary handlu żywym towarem w efekcie traumatycznych przeżyć często doświadczają chorób psychicznych i popadają w różne formy uzależnień. Wobec ofiar stosowane są działania naruszające ich seksualność, indywidualną wolność i cielesną nienaruszalność. Pozostałe czyny karalne, których dopuszczają się agresorzy wobec ofiar, to naruszenia prawa pracy i prawa ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza wobec cudzoziemców.
Formy handlu ludźmi Formy handlu ludźmi: handel dziećmi w celu zatrudniania ich jako służby domowej (także w krajach rozwiniętych), taniej siły roboczej na plantacjach, w kopalniach itp., do świadczenia usług seksualnych (np. w ramach turystyki seksualnej) itp.; nielegalne adopcje, często zagraniczne, w celu zmuszania do popełniania drobnych przestępstw kryminalnych lub żebrania; handel kobietami – nakłanianie kobiet do wyjazdu do pracy za granicą w innym charakterze, a następnie zmuszaniu ich do prostytucji, ewentualnie nakłanianie kobiet do wyjazdu za granicę w celu uprawiania prostytucji, ale przedstawianie im nieprawdziwego obrazu warunków, w jakich będzie się to odbywało; handel narządami ludzkimi – sprzedaż (nielegalna w większości państw) organów do przeszczepu, pobieranych za niewielką opłatą od żywych dawców w krajach ubogich, ale też od dzieci, w tym celu porywanych i zabijanych, skazańców po wykonaniu egzekucji itp.; handel tanią siłą roboczą – za swoją pracę osoby takie otrzymują wynagrodzenie niższe, niż dopuszcza prawo danego kraju; zarówno ich pobyt, jak i praca są nielegalne.
Handel w celach seksualnych
Chodzi tu o przymuszanie do prostytucji, a także do udziału w produkcji pornografii. Ofiary to w większości kobiety i dzieci. Handel w celach seksualnych obejmuje nabór osób, ich przetrzymywanie, przewożenie lub zmuszanie do komercyjnych aktów nierządu, z użyciem siły, na drodze oszustwa lub pod przymusem albo gdy osoby nakłaniane do udziału w tym procederze nie ukończyły 18 roku życia. Dotyczy to także sytuacji, kiedy dana osoba świadomie wyjeżdża w celu uprawiania prostytucji, ale wyobraża sobie (na podstawie informacji handlarzy), że będzie to wyglądało inaczej. Nierzadko w procederze „handlu żywym towarem” biorą udział osoby z najbliższego otoczenia kobietyWstrząsająca historia Elisavety, PortEl.pl.. Każdego roku ofiarą handlu w celu seksualnego wyzysku pada kilkaset tysięcy kobiet.
Handel w celu wykorzystania siły roboczej Procederu tego nie należy mylić z migracją zarobkową ani z pracą na czarno. Z handlem ludźmi mamy do czynienia wtedy, gdy pracownicy zagraniczni są wykorzystywani do pracy z obejściem przepisów prawa pracy. Przykładem może tu być zmuszanie do pracy w charakterze pomocy domowej, co w wielu państwach nie podlega przepisom prawa pracy (bądź obowiązujące prawo jest lekceważone) i gdzie często panują zależności bliskie niewolnictwu. Kobiety są tu często dodatkowo wykorzystywane seksualnie. Analiza przypadków wyzysku w tym obszarze wskazuje na następujące działania: brak wynagrodzeńZakazy niewolnictwa, poddaństwa i pracy przymusowej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (sprawa Siwy Siliadin przeciw Francji)., głodzenie jako kara za nieposłuszeństwo, znęcanie się psychiczne, brak czasu wolnego, izolacja, obrażenia ciała, wykorzystywanie seksualne.
Handel narządami ludzkimi
Proceder handlu narządami powstał w wyniku rosnącego zapotrzebowania na narządy ludzkie do przeszczepów w krajach uprzemysłowionych. „Dawcy” narządów pochodzą zazwyczaj z krajów Trzeciego Świata, zaś tak zdobyte narządy są oferowane w krajach uprzemysłowionych na czarnym rynku. Ponieważ jest to proceder stosunkowo nowy, brak dotychczas wyraźnego rozgraniczenia między legalnym i nielegalnym handlem narządamiNa konferencji Rady Europy w Santiago de Compostela 25 i 26 marca 2015 r. podpisano Konwencję przeciw handlowi ludzkimi narządami (, Polska podpisała Konwencję Rady Europy w sprawie walki z handlem ludzkimi narządami). Do wejścia w życie potrzeba 5 ratyfikacji, w tym przynajmniej 3 członków Rady, dotychczas uczyniła to Albania.. Brak też precyzyjnych danych mówiących o zakresie zjawiska.
Krajami, gdzie ten proceder jest szczególnie rozwinięty i sporo ludzi sprzedaje swe organy, np. płuco, nerkę itp., jest Mołdawia czy IndieHandel organami ludzkimi cz. II, My a Trzeci Świat nr 4 (77), lipiec-sierpień 2004.Handel organami ludzkimi cz. III, My a Trzeci Świat nr 5 (78), wrzesień-październik 2004.. Powstały tam nawet specjalne „kliniki” zajmujące się takim procederem.
Narządy bywają też pozyskiwane od więźniów, na których wykonano wyrok śmierci (Chiny), a także od porywanych i zabijanych specjalnie w tym celu dzieci w krajach ubogiego PołudniaHandel organami ludzkimi cz. I, My a Trzeci Świat nr 3 (76), maj-czerwiec 2004..
Przyczyny Przy analizie przyczyn handlu żywym towarem rozróżnić należy działanie czynników przyciągających () oraz czynników wypychających (). Czynniki wypychające to przede wszystkim ubóstwo, bezrobocie, braki w wykształceniu oraz dyskryminacja ze względu na płeć w krajach, z których pochodzą ofiary. Czynniki przyciągające w krajach docelowych to wysokie zapotrzebowanie na tanie usługi seksualne, zwłaszcza ze strony „egzotycznych kobiet”, a także rosnący popyt na niewykwalifikowaną siłę roboczą i dawców organów.
Historia W drugiej połowie XIX w. i na pocz. XX w Europie działały organizacje sprzedające młode kobiety głównie do Ameryki Południowej, gdzie zmuszano je do prostytucji. Jedną z tych organizacji było założone w 1890 Warszawskie Towarzystwo Wzajemnej Pomocy, później Cwi Migdal. Wiele kobiet pochodziło z PolskiPor. Stanisław Posner, Nad otchłanią. W sprawie handlu żywym towarem. Część I Warszawa 1903, Ustawa Warszawskiego Chrześciańskiego Towarzystwa Ochrony Kobiet (1902), Ustawa Warszawskiego Żydowskiego Towarzystwa Ochrony Kobiet 1904, Sprawozdanie z Działalności Warszawskiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Ochrony Kobiet z roku 1911 i 1912, Sprawozdanie Warszawskiego Żydowskiego Towarzystwa Ochrony Kobiet za 1908 rok..
Handel ludźmi w prawie polskim Z przepisów obowiązujących w Polsce po 1918 r. Kodeks Tagancewa w art. 5621 zakazywał nakłaniania osoby płci żeńskiej poniżej 21 lat do wyjazdu za granicę w celu zawodowego uprawiania nierządu, zaś użycie przy tym przemocy, groźby, oszustwa, nadużycie władzy lub wykorzystanie przymusowego położenia skutkowało karą bez względu na wiek ofiary, surowiej traktowano popełnianie tego zawodowo. Kodeks niemiecki z 1871 r.Kodeks karny obowiązujący na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej Warszawa – Poznań 1925. zakazywał stręczenia (§ 180 i 181) i uprowadzenia w zamiarze nakłaniania do nierządu lub małżeństwa (§ 236 i 237), austriacki z 1852 r.Ustawa karna austrjacka z 27 maja 1852 Lwów, 1929. stręczenia osoby niewinnej (§ 132 i 133) oraz porwania w celu nierządu lub małżeństwa (§ 96 i 97).
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29 lipca 1927 r. o karach za handel kobietami i dziećmi oraz za inne popieranie nierządu. wprowadzało zróżnicowane kary w zależności od obowiązującego kodeksu.
Kodeks Makarewicza (1932) ujednolicał odpowiedzialność za wywóz z kraju innej osoby w celu przeznaczenia jej do uprawiania zawodowego nierządu (art. 211 z zaostrzeniem odpowiedzialności za popełnienie wobec osoby bliskiej, oddanej pod opiekę lub nieletniej w art. 212) i za oddanie innej osoby w stan niewolnictwa lub uprawianie handlu niewolnikami (art. 249).
Przepisy wprowadzające Kodeks Andrejewa (1969) zakazywały oddania innej osoby w stan niewolnictwa lub uprawiania handlu niewolnikami (art. VIII) oraz dostarczania, zwabiania lub uprowadzania w celu uprawiania nierządu innej osoby, nawet za jej zgodą, a także uprawiania handlu kobietami, nawet za ich zgodą, lub dziećmi (art. IX)..
Kodeks karny (1997) w art. 189a za handel ludźmi grozi kara pozbawienia wolności od 3 lat do 20 lat (przed 1 października 2023 r. do 15 lat zgodnie z art. 37), za przygotowania do takiego handlu od 3 miesięcy do lat 5Kompilacja najważniejszych przepisów prawa polskiego związanych z problematyką handlu ludźmi..
Do roku 2010 polski Kodeks karny nie zawierał definicji handlu ludźmi. Korzystano wtedy z regulacji prawa międzynarodowego. Legalna definicja tego zjawiska w polskim prawie karnym uregulowana została dopiero w nowelizacji z dnia 8 września 2010 roku. Zgodnie z art. 115 § 22 Kodeksu karnegoUstawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (). handel ludźmi stanowi werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby przy użyciu m.in. przemocy, groźby, uprowadzenia lub podstępu. Zazwyczaj głównym celem tego procederu jest wykorzystanie ofiary do pracy przymusowej, niewolnictwa, żebractwa, pornografii, a nawet pozyskania tkanek, komórek lub narządów należących do ofiary. Należy zaznaczyć przy tym, iż nawet jeśli proceder odbywa się za zgodą ofiary, stanowi on przestępstwo. W przypadku ofiar małoletnich nie jest wymagane używanie przemocy, groźby, uprowadzenia, podstępu czy też nadużycia stosunku zależności. Nie jest konieczne również udzielanie korzyści majątkowych. Wystarczy, że osoba małoletnia stała się obiektem werbunku, transportu, przekazywania lub przyjmowania. Ofiara tego przestępstwa, poza nielicznymi wyjątkami, nie godzi się na wykorzystanie albo przynajmniej nie akceptuje skali wykorzystaniaDepartament Legalności Zatrudnienia; Państwowa Inspekcja Pracy, „Zjawisko Handlu Ludźmi w Polsce”, 2015, s. 1..
W Kodeksie karnym przewidziana została również zbrodnia, polegająca na powodowaniu przez sprawcę oddania ofiary w stan niewolnictwa oraz utrzymywania jej we wspomnianym stanie. Legalną definicję niewolnictwa reguluje art. 115 § 23 Kodeksu karnego. Zgodnie z jego treścią o niewolnictwie mówi się, mając na myśli stan zależnym, w którym człowiek traktowany jest jak przedmiot własności. Podstawowa różnica między niewolnictwem a handlem ludźmi polega na tym, iż w pierwszym przypadku proceder ten zawsze odbywa się bez zgody ofiaryE. Sielewończuk, „Nie bądź towarem! Nie daj się sprzedać!”, Szczecin, 2010..
Zarówno handel ludźmi, jak i niewolnictwo stanowią przestępstwa, w związku z czym podlegają karze. Jej wysokość w przypadku pierwszego zjawiska określa art. 189a Kodeksu karnego. Proceder handlu ludźmi zagrożony jest karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności, co oznacza, że czyn ten stanowi zbrodnię – jest to przestępstwo bardzo groźne i stanowiące zagrożenie dla porządku prawnego. Zgodnie z powyższym, handel ludźmi stanowi także czynienie przygotowań do dokonania tego przestępstwa oraz niezawiadomienie stosownych organów ścigania w przypadku posiadania wiarygodnych informacji na temat przygotowania, usiłowania lub dokonania przestępstwa. Przestępstwo to jest ścigane z urzędu, co oznacza, że nie jest wymagana zgoda ofiary na wszczęcie postępowania. Na jego mocy przestępstwo handlu ludźmi zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 3 do 20 lat, natomiast czynności zmierzające do jego przygotowania podlegają karze pozbawienia wolności na okres od 3 miesięcy do 5 lat.