Kalendarium historii Olsztyna

Kalendarium

Do XIII w. ok. 7700 p.n.e. – na terenie dzisiejszego Olsztyna pojawiają się myśliwi, którzy przywędrowali tu z rejonu Morza Bałtyckiego (ślady bytności odnaleziono m.in. w Kortowie). ok. 2900 p.n.e. – pierwsi osadnicy i osady w pobliżu jezior (np. nad Jeziorem Krzywym) ok. 1100–400 p.n.e. – osada obronna kultury łużyckiej na prawym brzegu Łyny (dzisiejsza ul. Grabowskiego naprzeciw Szpitala Miejskiego), najstarsza znana osada obronna (grodzisko) z terenu Olsztyna VI–I w. p.n.e. – obszar oddziaływania kultury kurhanów zachodniobałtyjskich utożsamianej z Prabałtami III – I w. p.n.e. – wczesna epoka żelaza, osady w Jarotach, Brzezinach, Pozortach, a także w Kortowie, Dajtkach i Likusach, cmentarzysko w Redykajnach, osada przy obecnej ul. Kasprowicza na Zatorzu, osady obronne na terenów jezior Płociduga i Fajferek I–II w. – osadnictwo Estów (ludy bałtyjskie); kontakty handlowe miejscowej ludności z kupcami rzymskimi, wpływy kultury przeworskiej (wandalskiej) II-V w. – wpływ kultury wielbarskiej (gocko-gepidzkiej), osadnictwo Gotów obejmujące tereny późniejszego Olsztyna i okolic V w. – opustoszenie ziemi nad Łyną na kilkadziesiąt lat po wyemigrowaniu Gotów VI-VII w. – bogata kultura znana jako grupa olsztyńska, opanowanie okolic Olsztyna przez germański lud tej kultury, prawdopodobnie Herulów VIII-XI w. – kształtowanie się plemion pruskich po opuszczeniu osad kultury olsztyńskiej, grodzisko i osada w Lesie Miejskim, wpływy handlowe wikingów, prawdopodobne osadnictwo rolnicze nad Łyną Galindów, Pomezanów i Bartów XI–XIII w. – opustoszenie południowych Prus, okolice Olsztyna niezamieszkane w obrębie opustoszałej Galindii 1230–1283 – podbój Prus przez zakon krzyżacki przy wsparciu min. książąt polskich

XIV-XV w. do 1329 – kolonizacja północnej i środkowej Warmii, dotarcie osadnictwa do granic opustoszałej Galindii 1334 – wójt warmiński Henryk von Luter założył w ziemi Bertingen w Galindii drewniano-ziemną strażnicę puszczańską 1335 – powstanie majątku rycerskiego Bartążek, pierwszej osady w okolicach Olsztyna 1337 – założenie wsi: Wadąg, Pistki, Brąswałd, Dywity 1342 – powstanie wsi Jaroty – dzisiaj dzielnica Olsztyna 1345 – powstanie wsi: Warkały, Jonkowo, Bartąg, Tomaszkowo 1346 – przekazanie ziem Bertingen i Gudikus na utrzymanie kapituły warmińskiej, powstanie komornictwa olsztyńskiego, ustanowienie komornika Sanglade 1347 – rozpoczęcie budowy zamku murowanego w zakolu Łyny (data prawdopodobna) 1348, maj – spotkanie dostojników kapituły w strażnicy w Bartingen w celu wyznaczenia terenu pod nowe miasto; założenie wsi: Linowo, Gągławki (majątek rycerski), Gronity i Cegłowo 1348, 31 grudnia – założenie Kieźlin (pierwsza wzmianka o „nowym mieście” w dokumencie lokacyjnym wsi) 1353, 31 października – kapituła warmińska nadała przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim dla miasta o nazwie Allenstein (kamień nad Łyną), zasadźcą i sołtysem ustanowiony został Jan z Łajs 1354 Jan z Łajs (zasadźca i dziedziczny sołtys Olsztyna) otrzymał od kapituły warmińskiej majątek (62 łany), przekształcony później na wieś czynszową – Różnowo. zniszczenie przez Litwinów pod wodzą Kiejstuta i Olgierda zamku w Barczewku, spustoszenie ziemi Gunlauken 1356, 21 stycznia – najazd „potężnego wojska” litewskiego pod wodzą Kiejstuta, Olgierda i Patryka z Grodna na Warmię, zniszczenie i spustoszenie 17 wsi w komornictwie olsztyńskim (terra Allenstein), bezskuteczne oblężenie miasta i zamku w Olsztynie 1372 – Jan z Łajs wyniesiony do stanu szlacheckiego 1378 4 maja – otrzymanie przywileju, który pozwolił przesunąć granicę miasta w kierunku północnym. rozpoczęcie budowy Bramy Górnej 1380, 21 stycznia – pierwsze cechy rzeźników, piekarzy i szewców otrzymały przepisy 1410, 18 lipca – otwarcie bram miasta przed wojskami Władysława Jagiełły 1414, 8 sierpnia – wydanie zamku olsztyńskiego polsko-litewskim wojskom Władysława Jagiełły i Witolda w czasie wojny głodowej, splądrowanie oraz spalenie miasta i wszystkich podolsztyńskich wsi, majątków i młynów oraz dwóch kościołów, śmierć 535 osób w komornictwie olsztyńskim 1440, 5 maja – Olsztyn przystąpił do Związku Pruskiego 1454, luty – mieszczanie wzięli udział w powstaniu przeciwko zakonowi krzyżackiemu i opanowali zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego 1455, 17 sierpnia – zajęcie miasta przez Krzyżaków (okupacja do 1463) 1463 – biskup warmiński Paweł Legendorf, w porozumieniu z zakonem krzyżackim, przejął od załóg krzyżackich zamki i miasta warmińskie (w tym Olsztyn), obsadzając je własnymi załogami 1464, 16 marca – biskup Paweł Legendorf odstąpił od zakonu i przeszedł na stronę Związku Pruskiego. Cała Warmia uznała zwierzchnictwo króla polskiego. 1466, 19 października – na mocy II traktatu toruńskiego, kończącego wojnę trzynastoletnią, Warmia została wcielona do granic państwa polskiego. 1479 – kanonicy warmińscy schronili się w Olsztynie przed wojskami królewskimi, wysłanymi dla poskromienia biskupa Mikołaja Tungena (wybranego wbrew woli króla). Wkrótce przeniesiono na zamek olsztyński skarbiec i archiwum kapitulne (w przekonaniu, iż jest to miejsce najbardziej bezpieczne). 1489 – biskup warmiński Łukasz Watzenrode, wuj Mikołaja Kopernika, dokonał w kościele św. Jakuba konsekracji ołtarza Bożego Ciała (pewne elementy ołtarza zachowały się do dziś w ołtarzu św. Katarzyny).

XVI-XVII w. 1511, 1 stycznia – Mikołaj Kopernik po raz pierwszy przybył do Olsztyna (urzędowa wizyta związana z doroczną odprawą urzędników komornictwa 1516, 8 listopada – objęcie urzędu administratora dóbr kapituły z siedzibą w Olsztynie przez Mikołaja Kopernika 1517, 15 stycznia – Mikołaj Kopernik rozpoczął na zamku olsztyńskim cykl obserwacji pozornej drogi Słońca, czego rezultatem stał się sporządzony przezeń własnoręcznie w krużganku zamkowym wykres o wymiarach 140x705 cm, z wyróżnioną niebieskim kolorem linią równonocy 1518, 12 grudnia – Mikołaj Kopernik obserwował w Olsztynie opozycję Marsa 1519 – Mikołaj Kopernik opracował na zamku olsztyńskim traktat o monecie, przygotowany na sejm Prus Królewskich 1520 23 stycznia – powrót Mikołaja Kopernika z Fromborka 8 listopada – ponowne objęcie urzędu administratora przez Mikołaja Kopernika Mikołaj Kopernik obserwował w Olsztynie opozycje Jowisza i Saturna 1521 15 stycznia – podejście wojsk krzyżackich pod miasto 26 stycznia – odparcie szturmu krzyżackiego na mury miejskie Olsztyna (obroną kierował Mikołaj Kopernik) czerwiec – Mikołaj Kopernik przestaje pełnić urząd administratora sierpień – wyprowadzka Mikołaja Kopernika z Olsztyna 1522–1538 – Mikołaj Kopernik kilkakrotnie odwiedza Olsztyn, w tym czterokrotnie pełniąc funkcję wizytatora 1538, 17 grudnia – przyjęcie hołdu stanów warmińskich przez Jana Dantyszka 1550 – budowa Kaplicy Jerozolimskiej i cmentarza – dla biedaków porażonych syfilisem. 1562, 30 sierpnia – otrzymanie przez miasto zgody na budowę wieży kościoła św. Jakuba 1565 wizytacja Stanisława Hozjusza w olsztyńskiej parafii pierwsza wzmianka o olsztyńskiej szkole pierwsze wygłaszane po polsku kazania w Olsztynie 1568, 19 sierpnia – wydano wilkierz olsztyński 1580, 21 września – poświęcenie przez biskupa warmińskiego Marcina Kromera kaplicy św. Anny na olsztyńskim zamku (dziś pomieszczenie to zwie się Salą Kromerowską) 1596 – zakończenie budowy wieży kościoła św. Jakuba oraz zawieszenie na niej 5 dzwonów 1599, 9 grudnia – proboszcz olsztyński Ambrosius Merten złożył rezygnację, ponieważ „większość parafian posługiwała się wyłącznie językiem polskim”, którego on nie znał 1620, 3 lutego – pożar, w którym spłonęła większa część miasta 1624 odbudowa spalonego w pożarze XV-wiecznego ratusza zaraza – śmierć połowy ludności Olsztyna 1635 21 czerwca – rozkaz opuszczenia miasta przez żołnierzy w celu udania się do Dobrego Miasta, wydany przez Władysława IV 23 lipca – król Polski Władysław IV w Olsztynie 1638, 23 marca – olsztyńska szkoła zostaje podporządkowana kolegium braniewskiemu 1655, 5 grudnia – wkroczenie Szwedów do Olsztyna; okupacja miasta 1656, 17 lutego – wkroczenie do Olsztyna wojsk pruskich (zdradzieckie przymierze Fryderyka Wilhelma ze Szwecją; okupacja miasta) 1657 – kolejny pożar w Olsztynie 1663, 3 listopada – miasto otrzymało prawo do trzeciego jarmarku 1669 – pożar ogarnął większą część miasta

XVIII w. 1708 memoriał rady miejskiej skierowany do kapituły „o nędznym stanie miasta, do jakiego doszło wskutek nakładanych kontrybucji i nieprzyjacielskich napadów” 16 czerwca – spalenie Olsztyna przez okupujące Polskę wojska króla szwedzkiego Karola XII 1709–1710 – wyludnienie miasta przez dżumę, całkowite wyludnienie dwóch wsi – Sądyt i Ostrzeszewa 1721 – ukończenie budowy dwóch kaplic, będących przedłużeniem naw bocznych kościoła Św. Jakuba (budową kierował Piotr Olchowski) 1737 – w Olsztynie pojawiła się figura Chrystusa z kulą ziemską w ręku 1751, 17 marca – pierwsza apteka w mieście (w Rynku pod numerem 2), po 200 latach (w 1957) przeniesiona do przeciwległej, południowej pierzei 1758 27 lipca – otwarcie drogi do zamku od strony miasta przez most nad fosą zakończenie budowy nowej rezydencji pałacowej, usytuowanej pomiędzy dwoma skrzydłami zamku od strony miasta wkroczenie wojsk rosyjskich na Warmię (okupacja do 1762 roku) mały|Pałac Archiprezbitera, wzniesiony w l. 1771–1772 1765, 22 sierpnia – uchwała rady miejskiej o remoncie ratusza wiosną następnego roku 1772, 7 września – wcielenie Olsztyna wraz z całą Warmią do Królestwa Prus; miasto i zamek stają się własnością króla pruskiego 1779, 27 września – wizytacja kościoła św. Jakuba przez biskupa warmińskiego – Ignacego Krasickiego 1797 – do jedynej w mieście szkoły uczęszcza 119 chłopców; podstawą kształcenia jest łacina oraz czytanie i pisanie po niemiecku i po polsku

XIX w. 1801 – rozbiórka kościoła św. Krzyża (znajdował się w miejscu dzisiejszego nowego ratusza) – dwa boczne ołtarze przeniesione zostały do kościoła w Gutkowie, a ołtarz główny do prawej nawy kościoła św. Jakuba 1802, sierpień – wizyta Tadeusza Czackiego w Olsztynie 1803 – pożar – spłonęły 63 domy w południowo-zachodniej części miasta; ponadto obsunął się mur przy Bramie Dolnej i zawalił kościół św. Ducha 1807 1 stycznia – do miasta wkroczył pułk piechoty francuskiej; okupacja trwała do 11 grudnia (z krótką przerwą). Wojska francuskie pozyskiwały drewno na opał z rozbiórki otaczających miasto budowli należących do mieszczan; rozebrano 9 stodół (144 częściowo), 83 szopy, 57 spichrzów). Na Górnym Przedmieściu 10 domów mieszkalnych legło w gruzach. 3 lutego – miała miejsce bitwa pod Olsztynem między wojskami francuskimi a rosyjskimi; z tej okazji Olsztyn odwiedza cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte i szereg jego dowódców. Cesarz odbiera defiladę na Rynku, spożywa obiad na Zamku i obserwuje swoje wojska z wieży kościoła w Gutkowie. Później powstała historia o niejakim Rydzewskim, który rzekomo próbował zamachu na cesarza, mierząc weń ze strzelby z dachy domu nr 8 (wówczas najwyższego budynku przy Rynku). 1808 10 kwietnia – uchwała magistratu o regulacji ulic na przedmieściach (na przedpolach Bramy Górnej i Bramy Dolnej) 1818, 6 maja – Olsztyn stolicą powiatu i siedzibą starostwa powiatowego 1825, 25 lipca – uregulowanie Łyny na obszarze miasta 1831, 7 listopada – wybuch epidemii cholery 1832, 12 stycznia – koniec epidemii; dzięki szczelnemu zamknięciu miasta, zmarło tylko 71 osób 1837 – oddanie do użytku Mostu Szpitalnego (później nazwany Mostem Świętojańskim), u jego wylotu od ok. 1690 istniał szpital (przytułek dla ubogich) 1837–1846 – szerzenie się głodu w mieście 1841 – na miejscu dzisiejszego Placu Jedności Słowiańskiej zasypano część dawnej fosy miejskiej 1843 powstanie drukarni na Górnym Przedmieściu przy ulicy Szańcowej otwarto lazaret powiatowy, który przyjął chorych zakaźnie 1845 – otwarcie kąpieliska miejskiego nad Jeziorem Fajferek 1848 – powstanie Klubu Konstytucyjnego 1859