mały|Trzy Strzały – jeden z symboli partii Socjaldemokratyczna Partia Austrii (niem. Sozialdemokratische Partei Österreichs, SPÖ) – jedna z największych austriackich partii politycznych, działająca od 1889 z przerwą w latach 1934–1945. Do 1934 nosiła nazwę Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Austrii (Sozialdemokratische Arbeiterpartei Österreichs – SDAPÖ), a w latach 1945–1991 Socjalistyczna Partia Austrii (Sozialistische Partei Österreichs – SPÖ).
Historia partii Geneza, początek działalności Pierwsza organizacja ruchu robotniczego w Austrii powstała 15 grudnia 1867 roku, powołano wówczas Robotnicze Stowarzyszenie Oświatowe w Grumpendorfie (w Wiedniu). Próby powstania lewicowej partii politycznej w Austrii sięgają 1874, kiedy odbył się tzw. dzień partyjny, ale pozostawały bezskuteczne z uwagi na fakt, że istniejące wówczas grupki zwalczały się wzajemnie z pozycji marksistowskich, anarchistycznych oraz narodowych. Dużym utrudnieniem były również przyjęte na wzór Rzeszy Niemieckiej ustawy zakazujące „tajnych stowarzyszeń”, a w istocie uniemożliwiające formy zrzeszania się. W 1884 wprowadzono stan wyjątkowy w Wiedniu i okręgu przemysłowym. W 1886 weszła w życie ustawa przeciw anarchistom, przedłużona w 1888. Spowodowało to m.in. samorozwiązanie licznych organizacji związkowych.
W 1887 lekarz Victor Adler, niezaangażowany w walki frakcyjne doprowadził do zawarcia pomiędzy grupami tzw. kompromisu wiedeńskiego. Po dwuletniej pracy przygotowawczej doprowadził do zjazdu różnych grup lewicowych w Hainfeld, który odbył się w dniach 30 grudnia 1888 – 1 stycznia 1889. Na zjeździe powołano partię pod nazwą Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej w Austrii (SDAPÖ)W.Najdus, Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska 1890-1919, Warszawa 1983, s. 375. i przyjęto jej deklarację programową. Zjednoczono wówczas radykalny i umiarkowany odłam ruchu socjalistycznego. Program partii oparty był na Manifeście komunistycznym. Na lidera partii wybrano Victora Aldera, był on najbardziej popularnym liderem socjalistów austriackich, Adler znał osobiście zarówno Karola Marksa, jak i Fryderyka Engelsa. Engels był osobiście przyjacielem, a także doradcą AdleraPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 9.. Partia wkrótce po utworzeniu przyjęła program rewizjonistyczny choć skrzydło radykalne nadało partii pewne odrębne cechy różniące SDAPÖ od pozostałych partii socjalistycznych Europy, wkrótce tendencje te doprowadziły się do wykrystalizowania się szkoły zwanej austromarksizmem. Austomarksizm zajmował pozycje centrową z silnymi tendencjami radykalnymi, na jej czele stał Karl Renner oraz Otto Bauer. W 1899 roku partia uznała nadrzędność interesu narodowych nad klasowymi, starając się kontynuować współpracę z partiami innych narodowości. Gdy w wyborach do parlamentu z 1897 roku do parlamentu dostali się polscy socjaliści (Ignacy Daszyński i Jan Kozakiewicz z Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego) dołączyli oni wraz z SDAPÖ do klubu posłów socjalistycznych.
Partia szybko podjęła aktywną działalność. Już kilka miesięcy po formalnym powstaniu rozpoczęto wydawanie „Gazety Robotniczej”, także już w 1889 uczestniczyła w założeniu II Międzynarodówki. Walczyła o poprawę bytu robotników, a także o zniesienie kurialnego systemu głosowania. W 1899 podczas drugiego zjazdu partii w Brnie SDAPÖ przyjęła także program narodowościowy, w którym postulowano przyznanie równych praw wszystkim narodom Austro-Węgier. Głównymi ośrodkami działalności SDAPÖ początkowo był Wiedeń oraz miasta przemysłowe z obszaru dzisiejszej Austrii i Czech. Partia odnosiła sukcesy wyborcze. Już w 1890 wprowadziła swoich przedstawicieli do rady miejskiej w Wiedniu (w późniejszym czasie będzie ona ostoją socjaldemokratów).
W 1901 roku na XII Zjeździe partii w Wiedniu uchwalono drugi program partii nazwany wiedeńskim. Program ten zakładał przejście SDAPÖ na tory rewizjonistyczne, założono, że głównym celem socjaldemokracji są zwycięstwa w walce wyborczej, formalnie odżegnano się od rewizjonistycznych teorii Eduarda Bernsteina. Socjaldemokraci skupili się na umocnieniu swoich wpływów w społeczeństwie. Program ten opierał się na „trzech filarach ruchu”, czyli ruchu związkowym, spółdzielczym i działalności partyjnej. Partia unikała walk masowych, jednak 28 listopada 1905 roku pod wpływem wydarzeń rewolucyjnych w Imperium Rosyjskim i Królestwie Polskim współorganizowała jednodniowy strajk generalny. W wyniku strajku protestujący pracownicy wywalczyli powszechne prawo wyborcze. Dzięki temu SDAPÖ w pierwszych powszechnych wyborach do Reichsratu po zniesieniu systemu kurialnego w 1907 roku wysunęła się na drugą co do liczby miejsc w parlamencie partię polityczną. Socjaliści w wyborach tych zdobyli 22,7% poparcia, co dało im 87 mandatów. W skład klubu partii wchodziło 50 Niemców, 24 Czechów, 5 Włochów i dwójka UkraińcówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 9–10.. W kolejnych wyborach w 1911 partia zdobyła największą spośród wszystkich partii liczbę mandatów poselskich.
Radykalne skrzydło partii wpłynęło na to, że w czasie trwania I wojny światowej, SDAPÖ przyjęła pacyfistyczne zasady przyjęte na konferencjach w Zimmerwaldzie i Kientalu. SDAPÖ domagała się zakończenia wojny bez odszkodowań i bez aneksji. Symbolem pacyfistycznych działań austriackich stał się zamach dokonany przez Friedricha Adlera (syna Victora) na premiera Stürgha. Zamach doprowadził do popularyzacji antywojennego stanowiska partii.
Dwudziestolecie międzywojenne Pod wpływem rewolucji w Rosji także i w Austrii doszło do wystąpień robotniczych. Na jesieni 1918 roku powstać zaczęły rady robotnicze, a także rady żołnierskie (uznały one zwierzchnictwo rad robotników). Rady robotnicze uznały zwierzchnictwo rady utworzonej przez Friedricha Adlera. W październiku 1918 powstało „prowizoryczne zgromadzenie narodowe”, w którym działacze SDAPÖ odgrywali znaczącą rolę – Karl Renner został jego przewodniczącym, a następnie kanclerzem Austrii, 12 listopada proklamowano republikę. Socjaldemokraci obsadzili urzędy prezydenta, kanclerza i ministrów głównych resortów. Partia nawiązała współpracę z partiami o orientacji prawicowej. 17 kwietnia i 15 czerwca 1919 roku, doszło do nieudanych prób komunistycznego zamachu stanu (3 listopada 1918 roku powstała partia komunistów pod nazwą Komunistyczna Partia Austrii), zamachy zostały jednak zdławione przez rząd socjaldemokratówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 10.. W wyniku pierwszych wyborów po wojnie (1919) SDAPÖ została najsilniejszą partią w zgromadzeniu konstytucyjnym, i uformowała wielką koalicję z Austriacką Partią Chrześcijańsko-Społeczną (CS).
Rewolucja rosyjska nie doprowadziła do rozłamu w ruchu socjalistycznym Austrii. Socjaldemokraci poparli rewolucję w Rosji, uważali jednak że takie przeobrażenia nie są potrzebne w Europie zachodniej i środkowej. Na tle stosunku do rewolucji bolszewickiej i komunizmu wewnątrz partii wykrystalizowała się odrębna grupa socjalistów. Socjaliści którzy zajęli stanowisko prorewolucyjne zdecydowali się nie wiązać ani z Międzynarodówką Socjalistyczną (drugą) ani z Międzynarodówką Komunistyczną (trzecią). W 1921 roku austromarksiści z mniejszymi ruchami socjalistów założyli Międzynarodową Wspólnotę Pracy Partii Socjalistycznych (międzynarodówka druga i pół). Złudzenia austriackich socjaldemokratów rozwiała wroga postawa bolszewików względem socjalizmu demokratycznego i mający miejsce w Rosji czerwony terror. Już w 1923 roku SDAPÖ dołączyła do kontynuatorki II Międzynarodówki, Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej w której Friedrich Adler objął stanowisko sekretarza.
Prace wielkiej koalicji pod przewodnictwem Rennera doprowadziły do uchwalenia nowej konstytucji (1920), a także wprowadzenia pewnych reform (np. ośmiogodzinny dzień pracy, wprowadzenie rad robotniczych). Kolejne wybory, z jesieni 1920 spowodowały jednak odsunięcie SDAPÖ od władzy i przejście jej do opozycji, w której pozostała przez cały dalszy okres międzywojenny (w wyborach jednak regularnie zdobywając ok. 40% mandatów w izbie deputowanych). Jednym z powodów zerwania współpracy z CS było między innymi wciąż zaznaczające się rozbicie SDAPÖ na dwa skrzydła – Karla Rennera (popierającego demokrację parlamentarną i pragnącego zrealizować drogą reform państwo opiekuńcze) oraz Otto Bauera (lidera austromarksistów, przeciwnego współpracy z prawicą).
Po wyborach z 1920 roku socjaldemokraci zdecydowali się na rozwiązanie rad robotniczych i żołnierskichPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 11.. W republikańskiej Austrii powstał jednak szereg lewicowych organizacji społecznych tj. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, „Czerwone Sokoły” – harcerstwo robotnicze czy Młodzież Robotnicza. W siłę urosły też związki zawodowe, dzięki związkom zawodowym żołnierzy socjaldemokratom udało się uzyskać duże wpływy w wojsku. Znaczącą rolę odgrywali socjaldemokraci w samorządach lokalnych. W 1919 roku odnieśli zdecydowane zwycięstwo w wyborach do rady miejskiej Wiednia, pierwszy raz obsadzając fotel burmistrza stolicy. Zdominowana przez socjaldemokratów rada miejska Wiednia, będącego ostoją lewicy w Austrii, przez okres dwudziestolecia międzywojennego zrealizowała na własną rękę wiele przedsięwzięć w celu poprawy bytu robotników, stąd często powtarzane określenie „Czerwony Wiedeń” („Rotes Wien”). Dzięki polityce samorządowej socjaldemokratów udało się utworzyć w Wiedniu model miasta opiekuńczego który stanowił wzór dla ruchu robotniczego na świecie. Socjaldemokraci przeprowadzili w Wiedniu reformy polityki podatkowej, szkolnej, budowlanej, wprowadzili opiekę nad starcami oraz matkami i dziećmi. W 1929 roku 55% działaczy SDAPÖ (z 718 tysięcy w całym kraju) zamieszkiwało w Wiedniu.
Od 1920 roku narastała wzajemna niechęć pomiędzy lewicą i prawicą, czego efektem było powołanie w 1923 roku własnych bojówek SDAPÖ: Republikanischer Schutzbund w odpowiedzi na istnienie prawicowej Heimwehry. Konfrontacje tych paramilitarnych oddziałów powodowały narastanie wzajemnej niechęci. Ta z kolei powodowała wzmocnienie pozycji bezkompromisowej frakcji Bauera w partii, czego dowodem nowy program partii uchwalony w Linzu w 1926 roku. Zawierał on akceptację demokracji parlamentarnej, jednak dopuszczono możliwość budowy dyktatury proletariatu w przypadku gdy burżuazja nie przeprowadzi wolnych wyborów bądź nie uzna legalnie wybranego rządu socjaldemokratycznego. Na tezę o dyktaturze proletariackiej naciskała lewica partyjna na czele z Maxem Adlerem, przeciwna była natomiast część prawicowa z Karlem Rennerem i centrowa z Juliusem DeutschemPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 12..