mały|300x300px|Rozmieszczenie geograficzne języków rodziny uralskiej:

Języki uralskie – rodzina językowa, której językami posługuje się około 24 mln ludzi, zamieszkujących północną Eurazję i Nizinę Węgierską. Zalicza się do niej języki ugrofińskie i samojedzkie.

Związki z innymi rodzinami

Języki uralskie bywają łączone z językami ałtajskimi w ligę uralo-ałtajską, dawniej uznawaną za rodzinę językową. Obecnie same języki ałtajskie nie są powszechnie uznawane za rodzinę.

Nowsze badania lingwistyczne wskazują na związek języków uralskich z językiem jukagirskim; dla potrzeb tej koncepcji tworzy się rodzinę uralsko-jukagirską. proponuje rodzinę uralo-syberyjską, która miałaby obejmować języki uralskie, jukagirskie i eskimo-aleuckie. Dowodem miałby być szereg podobieństw gramatycznych i leksykalnych, w tym homonimia niespokrewnionych wyrazów „tkać” i „poranek” w prajęzyku uralskim i eskimo-aleuckim .

Na podstawie analizy form zaimków osobowych snuje się hipotezy o pokrewieństwie rodziny uralskiej z rodziną indoeuropejską.

Rodzina uralska jest powszechnie włączana do hipotezy nostratycznej przez jej zwolenników.

Kontrowersje

Większość specjalistów jest zdania, że języki uralskie są rodziną językową, wywodzącą się od wspólnego prajęzyka. Pojawiały się jednak opinie postulujące uznanie ich za ligę językową. Językoznawcy wysuwający taki postulat nie uznają pokrewieństwa języków samojedzkich z ugrofińskimi. Język jukagirski włączany jest do języków uralskich jedynie przez niektórych językoznawców.

Klasyfikacja języków uralskich

Wykaz języków uralskich i ich przodków (na podstawie m.in. Ethnologue 2024 i Glottolog 5.1). Grupa JęzykowaGałąźJęzykKod ISO-3Kod GlottologLiczba użytkownikówOkres i regionStatusPrauralski ---brak0w pobliżu Uralu lub gór Sajan, około 7000-2000 p.n.e.; z czasem język ten rozprzestrzenił się na północną EurazjęPrzodekPraugrofiński ---brak0ok. 4000-2000 p.n.e. na obszarze rozciągającym się między Morzem Bałtyckim a górami UralPrzodekPraugryjski ---brak0od końca III tysiąclecia p.n.e. do pierwszej połowy I tysiąclecia p.n.e. na obszarze zachodniej Syberii, na wschód od południowych gór UralPrzodekPrawęgierski ---brak0ok. 1000 p.n.e. do IX wieku n.e. na obszarze zachodniej Syberii, na wschód od południowych gór UralPrzodekWęgierskaWęgierskaStarowęgierski ---oldh12420od X do XVI w., WęgryWymarły WęgierskaWęgierskaŚredniowęgierski ---brak0od XVI do XVIII w., WęgryWymarły WęgierskaWęgierskaWęgierski (współczesny)hunhung1274~14 mlnod XVIII w. do dziś Węgry, Rumunia, SerbiaUżywanyPraobskougryjski (prachantomansyjski) ---brak0na obszarze zachodniej Syberii, na wschód od południowych gór Ural, od około 1000 p.n.e. do I tysiąclecia n.e.PrzodekChantyjsko-MansyjskaChantyjskaStarochantyjski ---brak0od I tysiąclecia n.e. do około XVIII w. na obszarze zachodniej SyberiiWymarły Chantyjsko-MansyjskaChantyjskaChantyjski (ostiacki; odmiany: wschodnia, północna i południowa)kcakhan1279~10 tys.od XVIII w. do dziś, głównie w Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym, RosjaUżywanyChantyjsko-MansyjskaMansyjskaStaromansyjski ---brak0od I tysiąclecia n.e. do około XVIII w. na obszarze zachodniej SyberiiWymarłyChantyjsko-MansyjskaMansyjskaMansyjski (wogulski; odmiany: północno-środkowa i południowa)mnsmany1249~1 tys.od XVIII w. do dziś, głównie w Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym, RosjaKrytycznie zagrożonyPrafiński ---brak0ok. 2000 p.n.e. do 500 p.n.e. na obszarze wokół Morza BałtyckiegoPrzodekPrabałtofiński ---brak0ok. 500 p.n.e. do I tysiąclecia n.e. na obszarze wokół Morza BałtyckiegoPrzodekFińskaFińskaStarofiński ---brak0od I tysiąclecia n.e. do około XIII w., FinlandiaWymarły FińskaFińskaFiński (standardowy)finfinn1318~5,4 mlnod XIII w. do dziś Finlandia, SzwecjaUżywanyFińskaFińskaFiński kweński (kweński)fkvkven1240~5 tys.od ok. XVII-XVIII w. do dziś, w regionach Troms i Finnmark, NorwegiaUżywanyFińskaFińskaMeankielski (torndalski, meänkieli)fittorn1240~50 tys.od XIX w. do dziś, w dolinie rzeki Torne, w regionach: Haparanda, Övertorneå, Pajala i Kiruna, SzwecjaUżywanyPrakarelskoiżorski ---brak0ok. VIII-XII wieku n.e. na obszarze wokół rzeki NewyPrzodekPrakarelski ---brak0ok. XII-XIII wieku na zachodnim brzegu jeziora ŁadogaPrzodekFińskaFińskaStarokarelski ---brak0od XIII wieku do około XVIII wieku na obszarze KareliiWymarłyFińskaFińskaKarelski (właściwy)krlkare1335~20 tys.od XVIII w. do dziś, Republika Karelii, Rosja, FinlandiaUżywanyFińskaFińskaOłoniecki (livvi-karelski)ololivv1243~20 tys.od XVIII w. do dziś, używany głównie w regionie między jeziorami Ładoga i Onega Rosja, FinlandiaUżywanyFińskaFińskaLudikowskiludludi1246~300od XVIII w. do dziś, Republika Karelii, RosjaKrytycznie zagrożonyFińskaFińskaStaroiżorski (staroingryjski) ---brak0od XIII wieku do około XVIII wieku na obszarze IngriiWymarłyFińskaFińskaIngryjski (iżorski)izhingr1249~300od XVIII w. do dziś, używany głównie w regionie Ingria, RosjaKrytycznie zagrożonyPrawepski ---brak0ok. I tysiąclecia n.e. na obszarze wokół jeziora ŁadogaPrzodekFińskaFińskaStarowepski ---brak0od I tysiąclecia n.e. do ok. XVIII w. na obszarze Karelii i północno-zachodniej RosjiWymarłyFińskaFińskaWepskivepveps1240~3 tys.od XVIII w. do dziś, używany głównie w Republice Karelii, obwodach leningradzkim i wołogodzkim, RosjaKrytycznie zagrożonyFińskaFińskaStarowotycki ---brak0od XIII w. do ok. XVIII w. na obszarze IngriiWymarłyFińskaFińskaWotycki (wodzki)votvoti1243<20od XVIII w. do dziś; Ingria RosjaKrytycznie zagrożonyFińskaFińskaKrewińskizkvkrev12340od XV do poł. XIX w., Bauska w Kurlandii ŁotwaWymarłyPraliwoński ---brak0ok. I tysiąclecia n.e. na obszarze dzisiejszej Łotwy i EstoniiPrzodekFińskaFińskaStaroliwoński ---brak0od XIII w. do około XVIII w. na obszarze LiwoniiWymarłyFińskaFińskaLiwski (liwoński)livlivv1244<50od XVIII w. do dziś, Liwonia ŁotwaKrytycznie zagrożonyFińskaFińskaWczesnoestoński ---brak0XI i XII w., EstoniaWymarłyFińskaFińskaŚrednioestoński ---brak0XIII-XV w., EstoniaWymarłyFińskaFińskaWczesno-nowoczesno-estoński ---brak0XVI-XIX w., EstoniaWymarłyFińskaFińskaEstoński (standardowy)estesto1258~1,1 mlnod XIX w. do dziś, Estonia, RosjaUżywanyFińskaFińskaPołudniowoestoński (wyruski, võro)vrosout2679~130 tys.od średniowiecza do dziś EstoniaUżywanyPralapoński (prasamski) ---brak0od około 1500 p.n.e. do około 500 n.e. na obszarze północnej Skandynawii, Finlandii i północno-zachodniej RosjiPrzodekFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Północnosamski (północnolapoński)smenort2671~25 tys.od ok. XIV-XV w. do dziś; Norwegia, Szwecja, FinlandiaUżywanyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Pite (pite-samski)sjepite1240<30od ok. XVI w. do dziś Szwecja, NorwegiaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Lule (lule-samski)smjlule1254~650 od ok. XVI w. do dziś, Szwecja, NorwegiaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Południowosamski (południowolapoński)smasout2674~500od ok. 1200 r. n.e. do dziś, Szwecja, NorwegiaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Ume (ume-samski)sjuumes1235<20od XVI w. do dziś Szwecja, NorwegiaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Inaryjski (inari-samski)smninar1241~300od XVI w. do dziś, FinlandiaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Kemi (kemi-samski)sjkkemi12390od ok. XIV w. do pocz. XX w., FinlandiaWymarłyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Skolt (skolto-samski)smsskol1241~300od ok. XV–XVI w. do dziś, Finlandia, RosjaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Akkala (akkala-samski)siaakka12370od ok. XII do pocz. XXI w. RosjaWymarłyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Kildyński (kildin-samski)sjdkild1236~350od XVII w. do dziś RosjaKrytycznie zagrożonyFińskaSamska (Lapońska, Saamska)Terski (tersko-samski)sjtters12352od XVII w. do dziś RosjaKrytycznie zagrożonyPramaryjski ---brak0między I a V wiekiem n.e. na obszarze nadwołżańskimPrzodekMariMaryjskaMaryjski (czeremiski)chmmari1278~400 tys.od V w. do dziś RosjaUżywanyMariMaryjskaWschodniomaryjski (maryjski łąkowy)mhreast2328~360 tys.RosjaUżywanyMariMaryjskaZachodniomaryjski (maryjski górski)mrjwest2392~20 tys.RosjaUżywanyPramordwiński ---brak0od ok. 1000–500 p.n.e. do ok. 500 r. n.e., obszary dorzecza Wołgi i OkiPrzodekMordwińskaMordwińskaErzański (erzja)myverzy1239~500 tys.od ok. 500-1000 n.e. do dziś, RosjaUżywanyMordwińskaMordwińskaMokszański (moksza)mdfmoks1248~300 tys.od ok. 500-1000 n.e. do dziś, RosjaUżywanyPrapermski (prapermiacki) ---brak0od ok. 2000–1000 p.n.e. do pierwszych wieków n.e.PrzodekPermskaKomiackaKomi-permiackikoikomi1267~60 tys.RosjaUżywanyPermskaKomiackaKomi-jazwański ---komi1277200RosjaKrytycznie zagrożonyPermskaKomiackaKomi-zyriański (komi właściwy)kpvkomi1268~160 tys.RosjaUżywanyPermskaUdmurckaUdmurckiudmudmu1245~500 tys.RosjaUżywanyPrasamojedzki ---brak0od ok. 2000 lat p.n.e. na obszarze południowej Syberii do I tysiąclecia n.e., w szczególności w basenie Minusińska nad górnym JenisejemPrzodekSamojedzkaPołudniowosamojedzkaSelkupski (ostiak-samojedzki)selselk1253~1 tys.od ok. 500-1000 n.e. do dziś, zachodnia Syberia, RosjaZagrożonySamojedzkaPołudniowosamojedzkaKamasyjski (sajan-samojedzki)xaskama13660od X do XX w., południowa Syberia, RosjaWymarłySamojedzkaPołudniowosamojedzkaMatorskimtmmato12500do XIX w., północne Sajany RosjaWymarłySamojedzkaPółnocnosamojedzkaNieniecki (nenecki)yrknene1240~30 tys.RosjaUżywanySamojedzkaPółnocnosamojedzkaJurackirtsyura12560do pocz. XIX w., Syberia, na zachód od rzeki Jenisej, RosjaWymarłySamojedzkaPółnocnosamojedzkaEniecki leśnyenffore1265~10RosjaKrytycznie zagrożonySamojedzkaPółnocnosamojedzkaEniecki tundrowyenhenye1239~15RosjaKrytycznie zagrożonySamojedzkaPółnocnosamojedzkaNganasańskiniongan1291~100RosjaKrytycznie zagrożony Legenda:

Używany: Język nadal żywy i stosowany w codziennej komunikacji. Zagrożony: Język z malejącą liczbą użytkowników, grozi mu wymarcie. Krytycznie zagrożony: Język bliski wymarciu, bardzo mało użytkowników. Wymarły: Język, który nie jest już używany w mowie i piśmie. Przodek: Język rekonstruowany jako hipotetyczny przodek współczesnych języków. języki ugrofińskie (ok. 24 mln) języki fińskie (ponad 9,6 mln) języki bałtycko-fińskie (ok. 7,3 mln) fiński (ok. 6 mln) estoński (ok. 1,1 mln) karelski (ok. 200 tys.) võro (ok. 70 tys.) wepski (ok. 5 tys.) ingryjski (ok. 0,2 tys.) wotycki (ok. 0,1 tys.) liwski (ok. 0,1 tys.) języki wołżańskie (ok. 1,5 mln) maryjski (czeremiski) (ok. 550 tys.) mordwiński (ok. 900 tys.) w tym: erzja (ok. 500 tys.) moksza (ok. 400 tys.) języki permskie (ok. 1,2 mln) komi (ok. 500 tys.) komi właściwy (komi-zyriański) (ok. 345 tys.) komi-permiacki (ok. 150 tys.) udmurcki (ok. 700 tys.) saamski (ok. 35 tys.) języki ugryjskie (ponad 14 mln) chantyjski (ok. 20 tys.) mansyjski (wogulski) (ok. 8 tys.) węgierski (ok. 14 mln) języki samojedzkie (samodyjskie) (30 tys.) języki północnosamojedzkie juracki (nieniecki) (25 tys.) nganasański (tawgi-samojedzki) (700) eniecki (jenisej-samojedzki) (200) języki południowosamojedzkie selkupski (ostiak-samojedzki) (2 tys.) kamasyjski (sajan-samojedzki) † (język jukagirski) (0,7 tys.)

Porównanie polski proto-uralski fiński estońskipółnocnosaamski erzjański maryjski komi chantyjski mansyjski węgierski nieniecki ogień *tuli tuli tuli dolla tol tul tyl- - - - tu ryba *kala kala kala guolli kal kol - kul kul hal xalya gniazdo *pesä pesä pesa beassi pize pəžaš poz pel pit'ii fészek pyidya ręka *käti käsi käsi giehta ked´ kit ki köt kaat kéz - oko *śilmä silmä silm čalbmi śel´me šinča śin sem sam szem sæw° żyła *sïxni suoni soon suotna san šün sën Lan taan - te' kość *luwi luu luu - lovaža lu ly loγ luw - le wątroba *mïksa maksa maks - makso mokš mus muγəl maat máj mud° iść *meni- mennä minema mannat - mija- mun- mən- men- megy-/men- myin- żyć *elä- elää elama eallit eŕa- ila- ol- - - él- yilye- umrzeć *kaxli- kuolla koolma - kulo- kola- kul- kol- kool- hal- xa- myć *mośki- - mõskma - muśke- muška- myśky- - - mos- masø-

Przypisy