thumb|Pracownicy Wydziału Architektury Zabytkowej BOS w 1945 roku thumb|Roman Piotrowski (w środku) z pracownikami BOS thumb|Inwentaryzacja zniszczonych zabytków przez pracowników BOS w 1945 roku thumb|Tablica Biura Odbudowy Stolicy na placu Zamkowym thumb|Wyburzanie zniszczonych budynków na placu Powstańców Warszawy w 1945 roku thumb|Kamienica przy ul. Chocimskiej 33 zajmowana w latach 1945–1951 przez Biuro Odbudowy Stolicy Biuro Odbudowy Stolicy (BOS) – instytucja powołana w 1945 dekretem Krajowej Rady Narodowej w celu odbudowy Warszawy zniszczonej w czasie II wojny światowej.

Opis Biuro Odbudowy Stolicy powstało 14 lutego 1945 z przekształcenia Biura Organizacji Odbudowy Warszawy powołanego 22 stycznia 1945 przez prezydenta miasta Mariana Spychalskiego, kierowanego przez Jana Zachwatowicza. Decyzję władz miejskich o powołaniu BOS usankcjonowała Krajowa Rada Narodowa w dekrecie z dnia 24 maja 1945 roku o odbudowie m. st. WarszawyArt. 1 dekretu z dnia 24 maja 1945 r. o odbudowie m. st. Warszawy ()..

Kierownikiem BOS został Roman Piotrowski, a jego zastępcami Józef Sigalin oraz Witold Plapis. Początkowo zabezpieczało ono i inwentaryzowało ocalałe relikty zabudowy miasta.

Pierwsza siedziba BOS znajdowała się w kamienicy Ludwika Tarnowskiego (Spółdzielczego Stowarzyszenia Mieszkaniowego Ministerstwa Robót Publicznych) przy ul. Kowelskiej 4 na Nowej Pradze. W lutym 1945 sekretariat BOS został przeniesiony do kamienicy przy ul. Chocimskiej 33. Szybko zwiększające zatrudnienie BOS zaczęło także wykorzystywać sąsiednie kamienice przy ul. Chocimskiej 35 oraz przy ul. Skolimowskiej 1 i 3, dom przy ul. Sędziowskiej 3 na Ochocie, a także ocalałe pawilony Szpitala Ujazdowskiego. W najmniej zniszczonych dzielnicach, na Bielanach, Żoliborzu, Mokotowie i Saskiej Kępie, powstały lokalne pracownie BOS. Wydział Architektury Zabytkowej utworzył oddziały na Starym Mieście i w Łazienkach Królewskich. Duża grupa pracowników Biura wraz z rodzinami mieszkała m.in. na osiedlu domków fińskich na Jazdowie.

Biuro pełniło funkcje miejskiej pracowni urbanistycznej, administracji budowlanej, inspekcji budowlanej i urzędu konserwatorskiego. W 1945 roku w skład BOS wchodziły następujące wydziały: Wydział Urbanistyki Wydział Architektury i Inżynierii Wydział Architektury Zabytkowej Wydział Inżynierii Wydział Planowania Gospodarczego Wydział Propagandy Wydział Zleceń Wydział Nadzoru Wydział Pomiarów Wydział Administracyjno-Gospodarczy Samodzielny Dział Personalny Samodzielny Dział Kontroli Sekretariat Generalny W lutym 1945 roku w centrali BOS przy ul. Chocimskiej uruchomiono stołówkę. W maju 1945 roku z inicjatywy Józefa Sigalina przy BOS powstał klub sportowy z sekcjami: lekkoatletyczną, bokserską, piłki nożnej, strzelecką, gier sportowych, tenisową, sportów wodnych i sportów zimowych. Biuro uruchomiło również ośrodek wczasowy w Świdrze (tzw. Bosówkę).

W lipcu 1945 BOS zatrudniało ok. 1500 osób – architektów, urbanistów, inżynierów różnych specjalności, ekonomistów i prawników.

Wydziałowi Architektury Zabytkowej (WAZ) należy zawdzięczać odbudowę Starego i Nowego Miasta, Traktu Królewskiego i Łazienek. Pracownikami WAZ byli m.in. Jan Zachwatowicz i Piotr Biegański.

Biuro Odbudowy Stolicy było współorganizatorem wystawy „Warszawa oskarża”, otwartej 3 maja 1945 w Muzeum Narodowym w Warszawie. W marcu i kwietniu 1945 przeprowadzono tzw. akcję czerwonych tablic: na obiektach zabytkowych, często całkowicie zburzonych, umieszczono ok. 800 charakterystycznych czerwonych tablic z orłem i białym napisem BOS – Budowla Zabytkowa, stanowiąca dokument kultury narodowej. Naruszenie stanu budynku jest surowo zakazane. Spełniły one ważną rolę w propagowaniu idei ochrony zespołów zabytkowych. W październiku 1945 BOS zaczął wydawać tygodnik „Skarpa Warszawska”, przekształcony później w „Stolicę”. Czasopismo stało się ważnym miejscem dyskusji urbanistycznych i społecznych dotyczących przyszłości miasta. Dla odbudowywanych z pomocą BOS domów zaprojektowano specjalną tabliczkę z cyrklem i napisem Odbudowa kraju.

W latach 1947–1949 zrealizowano Trasę W-Z z tunelem przebitym pod ul. Miodową i Krakowskim Przedmieściem, której wytyczanie i budowa ujawniły wiele problemów związanych ze znajdującymi się przy niej zabytkami. Do 1952 odbudowano Stare Miasto, Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat, a także części ulic Miodowej, Długiej i Senatorskiej oraz placów Teatralnego i Bankowego – jednak niekonsekwentnie, częściowo i w luźny sposób nawiązując do przedwojennej zabudowy, czasami nawet w dość poważnym stopniu zmieniając ich przedwojenny charakter.

W pracach BOS wykorzystano szereg propozycji urbanistycznych zawartych w przedwojennym projekcie generalnym rozwoju Warszawy, który w 1937 otrzymał złoty medal na wystawie światowej „Sztuka i technika w życiu codziennym” w Paryżu. Biuro zajmowało się także zabezpieczaniem istniejącej zabudowy miasta, w tym trzykrotną szczegółową inwentaryzacją stanu zabudowy.

Od 1945 roku stopniowo ograniczano kompetencje BOS. W sierpniu 1945 roku miasto przejęło zarządzanie drogami i mostami, a w marcu 1946 roku − inspekcję budowlaną. Utworzona w połowie 1946 roku Warszawska Dyrekcja Odbudowy przejęła od BOS prowadzenie inwestycji, a we wrześniu tego samego roku zlikwidowano Wydział Architektury Zabytkowej (jego zadania przejął Urząd Konserwatorski Miasta Stołecznego Warszawy). Od 1947 roku BOS był głównie biurem urbanistycznym. W lipcu 1947 roku zatrudniało 500, w styczniu 1948 roku 280 a w czerwcu tego roku − 193 osoby. Biuro Odbudowy Stolicy zostało zlikwidowane w 1951 rozporządzenim Rady Ministrów z 6 września 1950 rokuRozporządzenie Rady Ministrów z 6 września 1950 r. w sprawie zniesienia Biura Odbudowy Stolicy. ..

Ze względu na ogrom zniszczeń w Warszawie skrót BOS rozszyfrowywano także żartobliwie jako Boże Odbuduj Stolicę.

Akta Biura Odbudowy Stolicy przechowywane są w Archiwum Państwowym w Warszawie, gdzie stanowią jeden z najcenniejszych zbiorów materiałów archiwalnych. Trwa ich digitalizacja. Zbiór składa się z 14 679 teczek zawierających mapy, plany, projekty, zapiski inwentaryzacyjne i zdjęcia z lat 1945–1953. Jest unikatowym zapisem skali zniszczeń miasta podczas II wojny światowej i jego odbudowy, niemającej precedensu w całej powojennej Europie. Zniszczone zabytki odtwarzano wbrew ówczesnej doktrynie konserwatorskiej, nie zalecającej rekonstrukcji obiektów historycznych. W 2011 akta BOS wraz z 44 archiwaliami z innych krajów wpisano na listę Pamięć Świata prowadzoną przez UNESCO.

Kontrowersje Duże kontrowersje budzą niektóre działania Wydziału Urbanistyki BOS – wiele kamienic, które przetrwały wojnę, zostało z nakazu BOS-u zniszczonych (choć często wymiany wymagały tylko spalone dachy i stropy). W ten sposób zniszczona została duża część zabudowy m.in. ulic Chłodnej, Elektoralnej, Ogrodowej, Granicznej, Leszna, Wolskiej i Marszałkowskiej. Znane są też przykłady ideologicznego niszczenia elewacji budynków i skuwania rzeźb pod pretekstem ich „porządkowania”, „unowocześniania” oraz „pozbywania się wątpliwej jakości ozdób”.

Osoby związane z BOS (m.in)

Wybrane publikacje o działalności BOS Warszawa niezaistniała, J. Trybuś, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2012, Budujemy nowy dom. Odbudowa Warszawy w latach 1945-1952, J. S. Majewski, T. Markiewicz, Dom Spotkań z Historią, Warszawa 2012, Z kilofem na kariatydę. Jak nie odbudowano Warszawy, A. Bojarski, Książka i Wiedza, Warszawa 2013, Spór o odbudowę Warszawy: od gruzów do reprywatyzacji, T. Fudala, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Warszawa 2020, Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949, G. Piątek, W.A.B. Warszawa 2020, Sny o Warszawie. Wizje przebudowy miasta 1945-1952, K. Mordyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 2021,

Upamiętnienia 14 lutego 1985 na frontowej ścianie kamienicy przy ul. Chocimskiej 33 odsłonięto tablicę pamiątkową o treści: W tym budynku 14 lutego 1945 roku rozpoczął pracę BOS Biuro Odbudowy Stolicy. Tablica zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach. W kwietniu 2020 na fasadzie budynku odsłonięto nową tablicę informacyjną MSI upamiętniającą BOS. We wrześniu 2020 alei parkowej biegnącej od placu Na Rozdrożu do ul. Jazdów nadano nazwę alei Biura Odbudowy Stolicy.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Archive of Warsaw Reconstruction Office. Memory of the World Kto odbudował Warszawę? I dlaczego tak?, artykuł na portalu culture.pl Sprawozdania Biura Odbudowy Stolicy w MBC

Kategoria:1945 w Polsce