thumb|left|naturalna ultramaryna (pigment) thumb|left|Ultramaryna syntetyczna Ultramaryna – niebieski pigment mineralny pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, stosowany do produkcji farb, lakierów i emalii oraz jako środek barwiący wielu innych substancji, w tym także jako wybielacz optyczny.
Historia W średniowieczu i renesansie był to najdroższy dostępny pigment (drugie miejsce zajmowało złoto), otrzymywany ze skały Lapis lazuli nie występującej w Europie. Często używano go w malarstwie do malowania szat aniołów lub Matki Boskiej. Ceniono go z powodu intensywności koloru oraz odporności na światło i substancje zasadowe.
W początkach XIX wieku odkryto możliwości syntetycznego wytwarzania ultramaryny.
W 1824 r. francuskie stowarzyszenie Societé d'Encouragement ogłosiło konkurs z nagrodą 6 tysięcy franków na wynalezienie syntetycznej alternatywy dla ultramaryny. Zgłosili się francuski chemik Jean-Baptiste Guimet i niemiecki chemik Christian Gmelin, profesor z Uniwersytetu w Tybindze. Komisja przyznała nagrodę Guimetowi. Opublikował on swój wynalazek i stał się twórcą francuskiej ultramaryny. Po odkryciu metod produkcji syntetycznej, ultramaryna stała się jedną z popularniejszych substancji barwiących na świecie.
Składniki i wytwarzanie Surowcami używanymi współcześnie w produkcji są:
krzemionka, glinka lub kaolin bezżelazowy siarczan sodu bezwodny węglan sodu bezwodny siarka w proszku węgiel drzewny w postaci proszku lub kalafonia
Ultramarynę ubogą w krzemionkę uzyskuje się przez stopienie mieszanki złożonej z glinki, siarczanu sodu, węgla drzewnego, sody i siarki. Na początku procesu mieszanka ma kolor biały, po zmieszaniu z siarką i podgrzaniu szybko zmienia kolor na zielony, następnie siarka wypala się i powstaje drobny niebieski pigment.
Ultramarynę bogatą w krzemionkę uzyskuje się przez ogrzewanie mieszanki z czystej gliny, bardzo drobnego białego piasku, siarki i węgla drzewnego w piecu muflowym. Bezpośrednio w procesie powstaje produkt o barwie niebieskiej, często pojawia się czerwony odcień. Różne odcienie ultramaryny – zielona, niebieska, czerwona i fioletowa – są drobno mielone i przemywane wodą.
Ultramaryna z lazulitu jest związkiem krzemianu glinowo-sodowego z wielosiarczkami sodu.
Naturalne ultramaryny posiadają dość zmienny skład chemiczny i sporą rozpiętość barwową od żółci, przez czerwień, zieleń, błękit do fioletu.
Przybliżony sumaryczny wzór chemiczny ultramaryny naturalnej powstałej z lazuritu wyodrębniony w widmie Ramana z XII-wiecznych manuskryptów to Na8-10Al6Si6O24S2-4
Zobacz też
smalta lapis lazuli ultramaryna (miejski przewodnik)
Przypisy
Kategoria:Pigmenty nieorganiczne Kategoria:Związki glinu Kategoria:Krzemiany Kategoria:Krzemiany (minerały) Kategoria:Związki siarki