185px|mały|Tadeusz Pełczyński, 1945 185px|mały|Tadeusz Pełczyński i gen. Tadeusz Bór-Komorowski, konferencja prasowa Naczelnego Wodza w Londynie, 19 maja 1945 Tadeusz Walenty Pełczyński, ps. „Grzegorz”, „Adam”, „Wolf”, „Robak” (ur. 14 lutego 1892 w Warszawie, zm. 3 stycznia 1985Mierzwiński w swojej książce podaje rok 1986. w Londynie) – generał brygady Polskich Sił Zbrojnych, działacz niepodległościowy, zastępca dowódcy Armii Krajowej od września 1943 do października 1944, szef Sztabu Komendy Głównej Armii Krajowej od lutego 1942 do września 1944, szef Sztabu Komendy Głównej ZWZ od lipca 1941 do lutego 1942Armia Krajowa – szkice z dziejów Sił Zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego, pod redakcją Krzysztofa Komorowskiego, Warszawa 1999, s. 374, 376., członek Komendy Naczelnej Związku Legionistów Polskich od 1936Związek Legionistów Polskich : 1936–1938 r. : sprawozdanie Zarządu Głównego Związku Legionistów Polskich, Warszawa 1938, s. 34..

Rodzina Był synem Ksawerego Pełczyńskiego, technika zatrudnionego w cukrowni Sanniki, i Marii z Liczbińskich, nauczycielki domowej oraz prawnukiem Michała Pełczyńskiego, generała Armii Królestwa Kongresowego.

W 1923 zawarł związek małżeński z Wandą z Filipkowskich. Miał z nią syna Krzysztofa Pełczyńskiego, żołnierza pułku AK „Baszta”, który zginął w powstaniu warszawskim oraz córkę Marię Bobrowską z Pełczyńskich, która potem była architektem w Londynie. Ślubu udzielił im ks. Władysław Korniłowicz (1884–1946)W.Baliński, „Człowiek w cieniu”, s.120..

Działalność niepodległościowa Naukę rozpoczął w Szkole Realnej w Łowiczu. W 1905, jako uczeń trzeciej klasy, uczestniczył w strajku szkolnym. Od 1907 należał do Organizacji Młodzieży Narodowej. Naukę kontynuował w Warszawie, w Gimnazjum gen. Pawła ChrzanowskiegoSmolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989, s. 338, poz. 35 oraz fot. nr 34 po s. 224., gdzie w 1911 zdał maturę. W tym samym roku podjął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W czasie studiów był członkiem Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, gdzie w latach 1912–1913 należał do ścisłego kierownictwa (Centralizacji)W.Baliński, „Człowiek w cieniu”, s. 15.. Ponadto jesienią 1912 pracował w Związku Strzeleckim. Od października 1913 do lipca 1914 należał do Polowych Drużyn „Sokoła”. Ukończył kurs wojskowy prowadzony przez Zygmunta Zielińskiego, późniejszego generała broni WP.

Wybuch I wojny światowej, w sierpniu 1914, zastał go na wakacjach pod Włocławkiem. Po zajęciu tych terenów przez Niemców został przez nich zmobilizowany do pracy w obozie jenieckim dla Rosjan, w charakterze medyka. Po zwolnieniu ze służby niemieckiej, 2 lipca 1915 wstąpił do Legionów Polskich. Był oficerem 6 pułku piechoty, z którym przebył całą kampanię wołyńską. Dowodził plutonem i kompanią. W lipcu 1917 po kryzysie przysięgowym został internowany w obozie, w Beniaminowie. W kwietniu 1918, po zwolnieniu z internowania, podjął pracę w Radzie Głównej Opiekuńczej. Równocześnie kontynuował działalność w „Zecie”.

Służba w Wojsku Polskim W listopadzie 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego i wyznaczony na stanowisko dowódcy 1 kompanii, a następnie batalionu w 6 Pułku Piechoty Legionów, z którym podczas wojny polsko-bolszewickiej, uczestniczył m.in. w walkach o Wilno w 1919. Za wykazaną postawę, w 1921 odznaczono go krzyżem „Virtuti Militari” V klasy, a w uzasadnieniu jego nadania, czytamy m.in.:W marcu 1920 przeniesiony został do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie na stanowisko dowódcy kompanii, a później batalionu. Od września 1921 do września 1923 był słuchaczem Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. 1 października 1923, po ukończeniu kursu i otrzymaniu dyplomu naukowego oficera Sztabu Generalnego, ponownie przydzielony został do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie na stanowisko dowódcy batalionu szkolnego. Z dniem 1 września 1924 został przydzielony do Biura Ścisłej Rady Wojennej na stanowisko referenta w Wydziale „Wschód” Oddziału IIIa. W czasie przewrotu majowego w 1926 opowiedział się po stronie zamachowcówAntoni Czubiński, Przewrót majowy 1926 roku, Warszawa 1989, s. 169.. W maju 1927 rozpoczął służbę w Oddziale II Sztabu Generalnego na stanowisku szefa Wydziału Ewidencyjnego. W styczniu 1929 powierzono mu pełnienie obowiązków szefa Oddziału II Sztabu Głównego. W styczniu 1932 został przeniesiony do 5 pułku piechoty Legionów w Wilnie na stanowisko dowódcy pułku. We wrześniu 1935 wrócił na stanowisko szefa Oddziału II SG. Był oficerem, który w okresie międzywojennym najdłużej sprawował funkcję szefa polskiego wywiadu i kontrwywiadu. W styczniu 1939 został zwolniony ze stanowiska szefa Oddziału II SG i mianowany dowódcą piechoty dywizyjnej 19 Dywizji Piechoty. Powodem zwolnienia miała być działalność polityczna Wandy Pełczyńskiej wymierzona przeciwko marszałkowi Edwardowi Śmigłemu-Rydzowi i Felicjanowi Składkowskiemu. Od 5 do końca września 1939 dowodził zgrupowaniem na tyłach Wehrmachtu w Lasach Przysuskich.

Działalność konspiracyjna Po zakończeniu kampanii wrześniowej przybył do Warszawy i podjął działalność konspiracyjną w SZP, a następnie ZWZ i AK. W czasie okupacji posługiwał się fałszywymi dokumentami wydanymi na nazwisko inż. Tadeusza Pawłowskiego. W latach 1940–1941 komendant Okręgu Lubelskiego ZWZ. Rozpracowany przez tamtejsze Gestapo powrócił do Warszawy i objął funkcję szefa sztabu KG ZWZ-AK (lipiec 1941 – październik 1944). Jednocześnie, od lipca 1943, był zastępcą komendanta głównego AK. 1 października 1943 mianowany przez Naczelnego Wodza na stopień generała brygadyW niektórych publikacjach, jako datę awansu podaje się 24 listopada 1943.. Dowodził akcjami sabotażowymi przeprowadzanymi przez oddziały Kedywu wymierzonymi w niemiecką machinę wojenną (m.in. przerwania kilku linii kolejowych). 29 lipca 1944 na pytanie generała Tadeusza Pełczyńskiego o ocenę sytuacji przed wybuchem powstania warszawskiego Jan Nowak-Jeziorański powiedział: Tadeusz Pełczyński odpowiedział: 21 lipca 1944 razem z generałem Leopoldem Okulickim wystąpił z wnioskiem do generała Komorowskiego, by wywołać w Warszawie powstanie.

Jego syn Krzysztof Pełczyński ps. „Kasztan”, żołnierz pułku AK „Baszta”, został ciężko ranny w drugim dniu powstania warszawskiego, podczas natarcia na koszary SS i niedługo potem zmarł w szpitalu.

Tadeusz Pełczyński w czasie powstania warszawskiego został ciężko ranny podczas bombardowania gmachu PKO przy ul. Świętokrzyskiej (4 września 1944), przez co przestał pełnić funkcję szefa sztabu KG AK. Po upadku powstania trafił do niemieckiego obozu w Langwasser, a następnie do IV C Colditz.

Na emigracji 185px|mały|Od lewej: Tadeusz Pełczyński, gen. Tadeusz Bór-Komorowski, Adam Pragier, gen. Antoni Chruściel, konferencja w Londynie, 19 maja 1945 Po wyzwoleniu obozu przez aliantów w 1945 trafił do Londynu i został wyznaczony na stanowisko szefa Gabinetu Naczelnego Wodza. Na emigracji działał od grudnia 1945Generałowie II Rzeczypospolitej, s. 211. jako przewodniczący Komisji Historycznej AK przy Sztabie Głównym w Londynie (do 1947). Aktywny działacz organizacji kombatanckich związanych z AK – współzałożyciel, a w latach 1956–1969 przewodniczący Rady Studium Polski Podziemnej. W ostatnich latach życia prowadził z żoną Dom Kombatanta „Antokol” w Chislehurst pod Londynem, w którym mieszkało wielu wybitnych Polaków. Pochowany został w Londynie. W 1995 ekshumowano jego szczątki oraz jego żony i pochowano je w grobie ich syna Krzysztofa, poległego w powstaniu warszawskim, na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A26-2-15)Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze. 185px|thumb|Grób Krzysztofa Pełczyńskiego, w którym leżą również jego rodzice, Tadeusz i Wanda Pełczyńscy na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Awanse chorąży – 11 listopada 1915 podporucznik – 1 lipca 1916 porucznik – 1 grudnia 1918 kapitan – maj 1920 major – zweryfikowany w 1920 roku ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 Dz. Pers. Nr 27/20 podpułkownik – 12 kwietnia 1927 ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 i 42 lokatą w korpusie oficerów piechoty pułkownik – ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1934 generał brygady – 1 października 1943

Ordery i odznaczenia Order Orła Białego (pośmiertnie, 11 listopada 1996) „w uznaniu znamienitych zasług dla niepodległości i chwały Rzeczypospolitej Polskiej”. Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 62 (28 września 1944) Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 671 (16 lutego 1921) Krzyż Niepodległości (20 stycznia 1931) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1928)M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 631 „za zasługi na polu pracy niepodległościowej i wyszkolenia wojska”. Krzyż Walecznych (czterokrotnie za lata 1915–1920 (po raz 1 i 2 w 1921)Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2142 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 73), dwukrotnie za 1939–1945) Złoty Krzyż Zasługi (16 marca 1928)M.P. z 1928 r. nr 65, poz. 88 „za zasługi na polu organizacji wojska”. Krzyż Armii Krajowej Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Order Estońskiego Czerwonego Krzyża I klasy (Estonia, 1931) Order Zasługi Wojskowej II klasy (Hiszpania, 1932)Dziennik Personalny MSWojsk Nr 11/1932, s. 389. Komandor Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia, 1929)Dziennik Personalny MSWojsk Nr 12/1929, s. 237. Komandor Orderu Świętego Sawy (Jugosławia, 1929)Dziennik Personalny MSWojsk Nr 19/1929, s. 361. Komandor Orderu Białej Róży Finlandii (Finlandia, 1932) Komandor Orderu Wazów (Szwecja, 1932)Sveriges statskalender / 1940. Bihang, s. 190. Order Krzyża Orła III klasy (Estonia, 1931) Oficer Orderu Lwa Białego (Czechosłowacja, 26 września 1928) Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja, 1932) Order Wschodzącego Słońca IV klasy (Japonia, 1932)Dziennik Personalny MSWojsk Nr 8/1932, s. 336. Medal 10 Rocznicy Wojny Niepodległościowej (Łotwa, 1929)Dziennik Personalny MSWojsk Nr 19/1929, s. 365.

Tadeusz Pełczyński w filmie Postać generała Tadeusza Pełczyńskiego występuje w filmie Kurier z 2019 w reżyserii Władysława Pasikowskiego. Odtwórcą tej roli był Mirosław Baka.

Przypisy

Bibliografia

Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917), Warszawa 1917, s. 18.

Zbigniew Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1990, (83-7021-141-0), s. 209–213. Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Editions Spotkania, Warszawa 1991, wyd. II uzup. i poprawione, s. 144. Wojciech Baliński, Gen. bryg. Tadeusz Pełczyński (1892–1985). Przywracani pamięci, „Polska Zbrojna”. Wojciech Baliński, „Człowiek w cieniu” Tadeusz Pełczyński Zarys biografii, Księgarnia Akademicka Kraków 1994, s. 160. Waldemar Strzałkowski, Ci, co wierzyli w Polskę. Powrót prochów generała Pełczyńskiego, „Polska Zbrojna”, 1995, nr 215.

Linki zewnętrzne Oddział II Sztabu Głównego w latach 1921–1939 [w:] Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej nr 28, 2006.

Kategoria:Absolwenci XVIII Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego w Warszawie Kategoria:Członkowie Komendy Naczelnej Związku Legionistów Polskich Kategoria:Członkowie Polowych Drużyn Sokolich Kategoria:Członkowie Rady Głównej Opiekuńczej 1915–1920 Kategoria:Członkowie Służby Zwycięstwu Polski Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Zet” Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego (1910–1914) Kategoria:Dowódcy 5 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Dowódcy piechoty dywizyjnej 19 Dywizji Piechoty (II RP) Kategoria:Dowódcy w powstaniu warszawskim Kategoria:Generałowie brygady Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Internowani w Beniaminowie Kategoria:Jeńcy Oflagu IV C Colditz Kategoria:Jeńcy polscy w niewoli niemieckiej (powstanie warszawskie) Kategoria:Komendanci Okręgów ZWZ Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości