thumb|150px|Akt abdykacji Edwarda VIII Abdykacja (łac. abdicatio – zrzeczenie się) – przedwczesna rezygnacja panującego monarchy z tronu i zrzeczenie się przysługujących mu z tego tytułu praw. Może być dobrowolna, np. cesarza rzymskiego Dioklecjana, cesarza Karola V, królowych Niderlandów Wilhelminy, Juliany i Beatrycze, króla Jana Kazimierza, lub wymuszona przez okoliczności, uniemożliwiające dalsze skuteczne sprawowanie władzy, np. cara Mikołaja II, Gustawa IV Adolfa, Napoleona I, Wilhelma II, Edwarda VIII, Augusta Mocnego, Stanisława Leszczyńskiego, Stanisława Augusta. Pozbawienia władzy nie zaakceptowali i abdykacji nie podpisali np. cesarz Austrii i król Węgier Karol I, król Grecji Konstantyn II, car Bułgarii Symeon II, król Włoch Humbert II, którzy nadal uważali się za prawowitych monarchów.
Władcy, którzy abdykowali (przykłady) Tytuł Imię monarchy Wizerunek Data wstąpieniana tron Data abdykacji Przyczyna abdykacji, uwagi Cesarz Rzymski Dioklecjan 123x123px 284 1 maja 305 Abdykował z powodu pogarszającego się stanu zdrowia i wieku. Cesarz Rzymski Maksymian 133x133px 286 Abdykował zgodnie z zasadami tetrarchii. Król Essex Offa 100x100px ? 709 Nie wiadomo, co skłoniło Offę do abdykowania, udania się do Rzymu i wstąpienia tam do klasztoru. Być może rzeczywiście wybrał życie zakonne, a być może był to rodzaj politycznej banicji. Król Mercji 60px 704 709 Abdykował, by udać się do Rzymu i wstąpić tam do klasztoru (razem z nim udał się Offa z Essexu). Cesarz bizantyjski Michał VI Stratiotikos 100x100px 1056 31 sierpnia 1057 Patriarcha Konstantynopola – Michał Keroularios przekonał go, aby abdykował na korzyść Izaaka Komnena, który wszczął bunt w celu detronizacji cesarza. Cesarz wysłuchał jego rady i został mnichem. Cesarz bizantyjski Izaak I Komnen 100x100px 1057 22 listopada 1059 Pod wpływem choroby uznanej za śmiertelną złożył godność cesarską i wycofał się do klasztoru Studion. Cesarz bizantyjski Michał VII Dukas 100x100px 1071 31 marca 1078 Wystąpienie zbrojne przeciwko niemu zakończone obwołaniem Nicefora Botaniatesa cesarzem. Cesarz rzymski Henryk IV Salicki 173x173px 1056 31 grudnia 1106 Abdykował po opuszczeniu go przez ostatnich stronników podczas kolejnej skierowanej przeciwko jego panowaniu wojnie domowej. Król Danii Eryk III Jagnię 111x111px 1137 1146 Powodem abdykacji była głęboka religijność króla, która skłoniła go do wstąpienia do klasztoru w Odense, gdzie wkrótce zmarł. Król Czech Władysław II 100x100px 1140Do 1158 tylko książę Czech. 1172 Konflikty z Cesarzem i szlachtą. Chęć zapewnienia następstwa tronu dla syna – Fryderyka. Wielki Żupan Raszki Stefan Nemania 148x148px 1170 1196 Chęć wstąpienia do klasztoru. Król Zety Wukan Nemanicz 108x108px ok. 1196 1208 Przyczyny abdykacji Wukana nie są znane. Być może przekazując władzę nad Zetą w ręce syna jeszcze za swego życia chciał zabezpieczyć jego prawa do tronu. Król Szkocji Jan Balliol 136x136px 1292 10 lipca 1296 Zmuszony do abdykacji przez posiadającego roszczenia do tronu Szkocji króla Anglii Edwarda I. Król Anglii Edward II 139x139px 1307 24 stycznia 1327 Zmuszony do abdykacji przez opozycję możnych na czele z królową Izabelą oraz Rogerem Mortimerem. Cesarz bizantyjski Jan VI Kantakuzen 131x131px 1347 4 grudnia 1354 Klęska w wojnie domowej i inne niepowodzenia spowodowały abdykację cesarza i jego wstąpienie do klasztoru w Konstantynopolu. Król Anglii Ryszard II 200x200px 1377 29 września 1399 Zmuszony do abdykacji przez opozycję możnych. Sułtan osmański Murad II 130x130px 1421 1444 Po przegranym starciu pod dowództwem Jana Hunyadyego został zmuszony do abdykacji na rzecz syna. Powrócił na tron w 1446 (panował do 1451). Sułtan osmański Bajazyd II 131x131px 1481 25 kwietnia 1512 Zmuszony do abdykacji przez syna Selima I. Cesarz rzymski,Arcyksiążę Austrii,Król Hiszpanii Karol V (I) Habsburg 168x168px 1516 12 września 1556 Własna decyzja. Królowa Szkocji Maria I Stuart 154x154px 1542 24 lipca 1567 Zmuszona do abdykacji przez możnych. 1) Król Węgier,Arcyksiążę Austrii2) Król Czech Rudolf IIKról Węgier jako Rudolf I, arcyksiążę Austrii jako Rudolf V. 125x125px 1576 1) 25 czerwca 16082) 1611 Opór ze strony rodziny, zwłaszcza ze względu na chorobę psychiczną Rudolfa. Królowa Szwecji Krystyna Waza 126x126px 1632 6 czerwca 1654 Katolickie wyznanie wiary królowej w protestanckiej Szwecji. Książę Modeny i Reggio Alfons III d’Este 142x142px 1628 koniec lipca 1629 Chęć wstąpienia do klasztoru. Król Polski, wielki książę litewski Jan II Kazimierz Waza 127x127px 1648 16 września 1668 Jan Kazimierz miał dość dalszego panowania, więc rozgoryczony po rokoszu Lubomirskiego i śmierci żony zrzekł się tronuOświadczenie z 16 września 1668: Volumina Legum tom 4 s. 478. W wyniku tej rezygnacji Sejm elekcyjny 1669 uchwalił zakaz abdykacji, a nawet choćby proponowania jej przez aktualnie panującego pod groźbą zastosowania prawa oporu. Volumina Legum tom 5, s. 11 p. 40 In materia abdicationis. Zakaz ten nawiązywał do 1 Artykułu henrykowskiego (zabraniającego mianować, ani obierać, ani obierania iakiego składać żadnym sposobem, ani kształtem wymyślonym, Krola na Państwo, sukcessora naszego, wsadzać) zaostrzając go jeszcze.. Król Polski, wielki książę litewski August II Mocny 133x133px 1697 24 września 1706 Zrzekł się tronu na rzecz Stanisława Leszczyńskiego na mocy pokoju w Altranstädt, kończącego pierwszą fazę III wojny północnej. Przywrócony na tron w wyniku przegranej przez Szwecję bitwy pod Połtawą (1709), formalnie dokonała tego Walna Rada Warszawska 1710. Król Hiszpanii Filip V 130x130px 1700 14 stycznia 1724 Abdykował z powodu pogłębiającej się melancholii. Powrócił na tron po śmierci syna jeszcze w 1724 roku. Król SardyniiKsiążę Sabaudii Wiktor Amadeusz II 127x127px 1675W Sabaudii. 3 września 1730 Zawarcie morganatycznego małżeństwa i życie z nową małżonką z dala od spraw państwowych.Sułtan osmańskiAhmed III124x124px170320 września 1730Przewrót pałacowy dokonany przez janczarów. Król NeapoluKról Sycylii Karol VII(Karol IV na Sycylii) 140x140px 1731 6 października 1759 Abdykował z tronów Neapolu i Sycylii na rzecz swojego trzeciego syna – Ferdynanda, po bezdzietnej śmierci przyrodniego brata – Ferdynanda VI, po którym Karol odziedziczył tron Hiszpanii (gdzie panował jako Karol III). Książę Monako Jakub I Grimaldi 132x132px 1731 7 listopada 1733 Brak legalnych podstaw do sprawowania władzy według Monakijczyków. Cesarz Chin Qianlong 132x132px 1736 7 lutego 1795 Jako oficjalny powód abdykacji cesarz podał niechęć do przewyższenia długością panowania podziwianego przez siebie cesarza Kangxi. Król Polski, wielki książę litewski Stanisław August Poniatowski 132x132px 1764 25 listopada 1795 Praktycznie abdykował tylko formalnie, gdyż państwo polskie przestało wtedy istnieć na skutek rozbiorówAkt abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego.. Król Sardynii Karol Emanuel IV 130x130px 1796 4 czerwca 1802 Śmierć żony. Król Hiszpanii Karol IV Burbon 140x140px 1788 19 marca 1808 Abdykował po buncie w Aranjuez, w wyniku którego do więzienia dostał się faworyt króla Manuel Godoy. Swoją decyzją chciał doprowadzić do jego uwolnienia. 1) Król Neapolu2) Król Hiszpanii Józef Bonaparte 154x154px 1) 18062) 1808 1) 6 czerwca 18082) 7 stycznia 1814 1) Przejęcie korony Hiszpanii.2) Zmuszony do abdykacji po utracie Hiszpanii w 1813. Król Szwecji Gustaw IV Adolf 125x125px 1815 28 marca 1809 Detronizacja. Król Holandii Ludwik I Bonaparte 152x152px 1806 1 lipca 1810 Próba ratowania tronu dla syna po zaognieniu się konfliktu z bratem, cesarzem Napoleonem. Cesarz Francuzów, król Włoch Napoleon I Bonaparte 164x164px 1799/1804 1) 6 kwietnia 18142) 22 czerwca 1815 1) Zmuszony do abdykacji po klęsce w wojnie z koalicją antynapoleońską.2) Zmuszony do abdykacji po zakończeniu tzw. 100 dni Napoleona. Król Sardynii Wiktor Emanuel I 142x142px 1802 12 marca 1821 Wybuch liberalnej rewolucji na terenie królestwa. 1) Król Portugalii2) Cesarz Brazylii Piotr I 127x127px 1) 18262) 1822 1) 28 maja 18262) 7 kwietnia 1831 1) Zmuszony do abdykacji z tronu metropolii na rzecz swej córki Marii II.