List do Kolosan

List do Kolosan [Kol] – list do gminy chrześcijańskiej w Kolosach, stanowiący księgę Nowego Testamentu, wg tradycji napisany przez Pawła z Tarsu. Adresaci listu wywodzili się prawdopodobnie ze środowiska pogańskiego. List prezentuje obraz żywej, zjednoczonej i stałej w wierze, jednak nie w pełni dojrzałej duchowo wspólnoty. Został napisany w celu umocnienia wiary młodego Kościoła kolosańskiego i ostrzeżenia go przed grożącymi mu błędami. Zgodnie z listem chrześcijanie powołani są do nowego życia w Chrystusie, który jest Głową Kościoła, i nie powinni poddawać się w niewolę nauk czysto ludzkich. Jako wybrani przez Boga powinni dawać świadectwo nowego życia i w swym postępowaniu mieć wzgląd na Jezusa Chrystusa.

Różnice w języku i nauczaniu w porównaniu z innymi listami Pawłowymi skłaniają niektórych egzegetów do podważania autorstwa apostoła Pawła. List do Kolosan łączy związek z dwoma innymi listami Pawła: Listem do Efezjan i Listem do Filemona.

Uznawany za najstarszy znany obecnie odpis (fragmentaryczny) listu jest papirus (lub Chester Beatty II), którego powstanie datowane jest między I a III wiekiem.

Adresaci Adresatami Listu do Kolosan są mieszkańcy Kolosów, niewielkiego miasta we Frygii leżącego w dolinie rzeki Likos, u podnóża góry Kadmos, w odległości około 190 km od Efezu. Około 17 km na północny zachód od Kolosów znajdowała się starożytna Laodycea (Denizli), a około 26 km Hierapolis (Pamukkale). Miasto istniało przynajmniej od V wieku p.n.e. W okresie od V do III wieku było głównym ośrodkiem miejskim w dolinie Likosu. Podstawę dobrobytu Kolosów, oprócz handlu, stanowił wyrób tkanin wełnianych, a nazwy miasta (colossinus) używano do określania ciemnoczerwonego barwnika stosowanego do farbowania wełny. Na początku ery chrześcijańskiej Kolosy utraciły dawne znaczenie na rzecz sąsiadującej z nimi Laodycei. Region doliny Likosu nawiedzały częste trzęsienia ziemi. Wedle informacji znajdującej się u Tacyta jedno z nich, datowane na 60/61 rok, bardzo poważnie dotknęło Laodyceę, a przypuszczalnie również Kolosy. Miasto popadło w ruinę w III wieku po Chr., a w jego pobliżu założono nowe miasto o nazwie Chonai (Honaz).

thumb|Widok na Kadmos i współczesne Honaz Ludność Kolosów stanowili rodowici Frygijczycy, Grecy oraz spora, szacowana na około 10 tysięcy, kolonia żydowska. W Kolosach oddawano cześć Artemidzie Efeskiej i Zeusowi Laodycejskiemu, a także Menowi, Selene, Demeter, Hygiei, Heliosowi, Atenie, Izydzie i Serapisowi i innym pomniejszym bóstwom. Rejon Kolosów był też znany w starożytności z ekstatycznych kultów misteryjnych bogini Kybele. W pobliskim Hierapolis, obok świątyni Apollina, znajdowała się grota Plutonion – uważana za wejście do podziemi – do której wydobywał się przez szczeliny trujący gaz. Do groty mieli prawo wchodzić jedynie kapłani frygijskiej bogini ziemi Kybele – eunuchowie, zwani Galloi. Wchodzili tam jednak i śmiałkowie spoza stanu kapłańskiego. Pobyt w grocie powodował halucynacyjne wizje – jak wierzono – dar bogini, który otrzymać mogli tylko najdoskonalsi.

Wspólnota chrześcijańska w Kolosach, składająca się głównie z dawnych pogan, powstała w I wieku. Została założona najprawdopodobniej przez Kolosanina Epafrasapor. , ucznia świętego Pawła Apostoła.

Okoliczności powstania Epafras, który przybył do Apostoła z Kolosów, przywiózł wiadomości o Kościele w Kolosach, o wierze i miłości tej wspólnoty (1,4; 2,5), ale też o spekulacjach szerzących się wśród dawnych pogan nawróconych na chrześcijaństwo. Kolosanie dali posłuch fałszywej mądrości i błędnej ascezie, narzucali sobie konieczność zachowywania przepisów Prawa Mojżeszowego dotyczących przyjmowania pokarmów, respektowania szabatu i określonych dni świątecznych, oddawali cześć aniołom i spekulowali na temat żywiołów świata, przestrzegając zakazów dotyczących dotykania rzeczy materialnych. List do Kolosan stanowi odpowiedź na tak przedstawioną sytuację chrześcijan w Kolosach.

Układ Księgi 1,1-2 Adres Pozdrowienia1,3-14Dziękczynienie i modlitwaPodziękowanie Bogu za wiarę i miłość kolosan (1,3-8). Modlitwa (1,9-14)1,15-23Hymn ChrystologicznyHymn (1,15-20). Skutki odkupienia (1,21-23)1,24-29Działalność PawłaTrudy apostolskie (1,24-25). Objawienie i zwiastowanie tajemnic Bożych (1,26-29)2,1-23NauczanieTradycja o Jezusie Chrystusie (2,1-15). Ludzkie tradycje szerzące się wśród kolosan (2,16-23)3,1-4,6Praktykowanie życia w Ciele ChrystusaWezwanie do nowego życia (3,1-4). Grzechy (3,5-10). Cnoty (3,11-17). Zasady życia domowego (3,18-4,1). Wezwanie końcowe (4,2-6)4,7-18KonkluzjaPrzedstawienie wysłanników: Tychika i Onezyma, pozdrowienia, podpis i błogosławieństwo.

Treść thumb|Paweł z adresem Listu do Kolosan w ręku. Ortisei (1907).

Adres, dziękczynienie i modlitwa Paweł Apostoł i Tymoteusz pozdrawiają wspólnotę w Kolosach, dziękując za wiarę, miłość i nadzieję jej członków, o których dowiedzieli się od Epafrasa. Modlą się przeto, by Kolosanie doszli do pełnego poznania woli Bożej i postępowania godnego uwolnionych przez Chrystusa spod władzy ciemności.

Hymn Chrystologiczny Chrystus jest bowiem obrazem Boga niewidzialnego, Pierworodnym, w którym i przez którego wszystko zostało stworzone. On jest Głową Ciała – Kościoła i Początkiem. Bóg zechciał bowiem, by zamieszkała w Nim cała Pełnia i by przez Niego pojednać wszystko ze sobą.

Działalność Pawła Apostoł raduje się ze swych cierpień, które dopełniają udręk Chrystusa. Ze zlecenia Bożego ma bowiem głosić wśród pogan tajemnicę ukrytą od wieków – Chrystusa, który jest nadzieją chwały chrześcijan. Paweł walczy, aby wierzący osiągnęli głębsze poznanie tej tajemnicy Boga, bo to w Chrystusie ukryte są wszystkie skarby mądrości i wiedzy, a nie w pozornych dowodach filozofów.

Nauczanie Filozofia oparta tylko na ludzkiej tradycji i żywiołach świata zagarnia w niewolę. To w Chrystusie jest cała Pełnia Bóstwa. On jest Głową wszelkich duchów (Zwierzchności i Władzy). W Nim kolosanie otrzymali prawdziwe, nie tylko cielesne, obrzezanie, wraz z Nim zostali pogrzebani w chrzcie i razem z Nim zmartwychwstali, a On skreślił obciążający ich zapis dłużny – wynikający z nakazów Prawa.

Nie powinni więc stosować się do nakazów dotyczących jedzenia i picia, świąt, nowiu i szabatu, które są tylko cieniami spraw przyszłych. Głoszący takie nakazy, zadufani w sobie, zbyt są przywiązani do ascezy i kultu aniołów, a nie trzymają się Głowy, z której wyrasta Ciało Chrystusowe. Ci, którzy z Chrystusem umarli dla żywiołów świata, nie powinni sobie dać narzucać nakazów: nie bierz, ani nie kosztuj, ani nie dotykaj, dotyczących przecież rzeczy przeznaczonych do zniszczenia.

Praktykowanie życia w Ciele Chrystusa thumb|Ostatnia strona Listu w Kodeksie z Clermont Ci, którzy powstali z Chrystusem z martwych, winni szukać tego, co w górze, gdzie przebywa Chrystus. Powinni zadać śmierć temu, co przyziemne: złym żądzom i płynącym z nich złym uczynkom, a postępować odtąd jak ludzie nowi, dla których nie ma już podziałów: nie ma Greka ani Żyda […] lecz wszystkim we wszystkich jest Chrystus. Dlatego mają się przyoblec w miłosierdzie, dobroć, pokorę, cierpliwość, znosząc jedni drugich i wybaczając sobie nawzajem, a na wszystko przyoblec miłość – więź doskonałości. Apostoł zachęca Kolosan do zachowania Chrystusowego pokoju i wdzięczności, nauczania siebie wzajemnie i śpiewania pieśni. A także by wszystko cokolwiek czynią, czynili na chwałę Pana Jezusa.

Paweł przekazuje też wzywające do jedności zalecenia domowe skierowane do żon i mężów, dzieci i rodziców. Wzywa niewolników, aby swą służbę pełnili z serca jak dla Pana, Bóg bowiem nie ma względu na osoby i sądzi sprawiedliwie ludzkie czyny. Panów nakłania do sprawiedliwego traktowania niewolników, bo i oni mają Pana w niebie.

Zakończenie Autor zachęca do modlitwy, szczególnie za siebie samego i swoich współpracowników, aby otwarte zostały podwoje dla głoszenia tajemnicy Chrystusa, z powodu której cierpi więzienie. Zapowiada, że wysyła do Kolosan Tychika i Onezyma, którzy wszystko dokładniej im przedstawią. Dalej następują pozdrowienia od Arystarcha, Marka, Jezusa zwanego Justusem, Epafrasa, Łukasza i Demasa. Apostoł pozdrawia Nimfasa i prosi, by Kolosanie przekazali ten list Laodycejczykom, a sami przeczytali list z Laodycei. Wreszcie pozdrawia wszystkich, własnoręcznie składając swój podpis na liście.

Problem autorstwa thumb|Święty Paweł piszący list. Manuskrypt z St. Gallen (IX w.) Od czasów patrystycznych List do Kolosan był powszechnie uważany za Pawłowy na podstawie pojawiającego się w Liście imienia Pawła na początku Księgi (1,1.23), i w zakończeniu: Pozdrowienie ręką moją – Pawła (4,18). Pierwsze wyraźne wzmianki stwierdzające Pawłowe autorstwo Listu znajdują się u autorów z przełomu II i III wieku: u Ireneusza z Lyonu w Adversus Haereses, w Kanonie Muratoriego, u Tertuliana i w Kobiercach Klemensa Aleksandryjskiego.

W 1563 roku autorstwo Pawłowe zakwestionowano w Biblii brzeskiej, przekładzie opracowanym i uznanym przez polskich wyznawców kalwinizmu.

Pawłowe autorstwo zakwestionowano ponownie na początku XIX wieku (E. Evanson – 1805, E.Th. Meyerhoff – 1838), opierając się na różnicach słownictwa, stylu i teologii w porównaniu z listami uznawanymi za autentycznie Pawłowe.

Szkoła tybińska uważała List do Kolosan za przeróbkę Listu do Efezjan zredagowaną w okresie polemik antygnostyckich. Podjęte w XX wieku szeroko zakrojone badania krytyczne nie doprowadziły jednak do jednoznacznych wniosków.

Według badań R.E. Browna obecnie około 60% egzegetów odrzuca Pawłowe autorstwo Listu do Kolosan (dotyczy to głównie biblistów niemieckojęzycznych). Za pochodzeniem Listu od Pawła opowiada się znaczna część biblistów anglojęzycznych. Dość powszechnie bronią również Pawłowego autorstwa Listu bibliści polscyA. Jankowski, Listy więzienne; K. Romaniuk, Zagadnienia wybrane z introdukcji szczegółowej do listów św. Pawła; E. Szymanek, Wykład Pisma Świętego N T; T. Jelonek, List do Kolosan; H. Langkammer, List do Kolosan; W. Rakocy, Autentyczność, miejsce i czas napisania „Listu do Kolosan” i „Listu do Filipian”. Za . Po okresie krytyki tekstu, pogląd o Pawłowym autorstwie Listu do Kolosan zdobywa sobie obecnie coraz szersze uznanie wśród uczonych.

Debata wokół autorstwa Listu do Kolosan wskazała na dwie grupy zagadnień dyskusyjnych – dotyczące języka i stylu oraz koncepcji teologicznych.

Język i styl Słownictwo List do Kolosan zawiera 38 słów nie występujących nigdzie indziej w Nowym Testamencie (hapax logomena) oraz 28 słów nieużywanych w innych listach Pawła, ponadto 10 słów pojawia się jedynie w Liście do Efezjan. Brak w nim również typowo Pawłowych pojęć takich jak: „sprawiedliwość”, „wierzyć”, „prawo”, „zbawić”. Nie pojawia się również zwrot Bracia lub Bracia moi występujący w listach niewątpliwie Pawłowych.

Z drugiej strony większość słów wyjątkowych znajduje się w, uznawanym za „przed-pawłowy”, hymnie o Mesjaszu (1,15-20) oraz w części polemicznej (2,6-23), gdzie słownictwo zapożyczone jest od przeciwników Pawła. Używanie słów rzadkich nie jest zresztą cechą specyficzną Listu do Kolosan. Pod względem słów niewystępujących gdzie indziej podobnie jest w niewątpliwie Pawłowym Liście do Filipian. Z kolei w 1 Liście do Tesaloniczan i w Liście do Filemona także brakuje wielu pojęć uznawanych przez biblistów za kluczowe dla teologii świętego Pawła.

Styl Styl Listu do Kolosan, obfity i wzniosły, różni się wyraźnie od szybkiego i emocjonalnego sposobu argumentowania z poprzednich listów. Wskazuje się na następujące cechy stylu księgi obce polemicznemu stylowi Listu do Rzymian czy Listu do Galatów: luźny sposób wprowadzania zdań podrzędnych, skojarzeniowy tok prowadzenia myśli, nieprecyzyjną logikę argumentacji, mniejsza dbałość o uporządkowane rozplanowanie treści.

Zauważalne jest też powtarzanie utartych zwrotów, nagromadzenie określeń bliskoznacznych i jednoznacznych - typowych dla języka hebrajskiego (paralelizmy), będącego rodzimym językiem apostoła Pawła.