thumb|Grób Newerlego i jego żony Barbary na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Igor Newerly, także Igor Abramow, Jerzy Abramow, właśc. Igor Abramow-Newerly (ur. 24 marca 1903 w Zwierzyńcu, zm. 19 października 1987 w Warszawie) – polski pisarz i pedagog. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Życiorys Młodość Urodzony w rodzinie rosyjsko-polskiej, syn Mikołaja Michajłowicza Abramowa (zm. 1910), kapitana 8. Pułku Estońskiego) i Wiery Teresy z d. Newerly. Jego dziadek Józef Neverly, Czech, był wielkim łowczym cara Mikołaja II. Igor jako dziecko stracił w wypadku prawą nogę. W 1920 ukończył gimnazjum w Symbirsku. Studiował prawo na Uniwersytecie Kijowskim (skąd został relegowany za poglądy) i pedagogikę na Wydziale Nauk Społecznych w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.
W latach 1918–1921 działał we Wszechzwiązkowym Leninowskim Komunistycznym Związku Młodzieży (Komsomole), z którego wystąpił razem z grupą kolegów. Po założeniu kółka socjaldemokratycznego w Kijowie aresztowany i zesłany do Odessy. Po wydrukowaniu z kolegą ulotki i rozrzuceniu jej przed giełdą pracy w Odessie, skazany administracyjnie na zsyłkę, zbiegł w Kijowie w trakcie etapu z Odessy na Sołowki i przekroczył granicę na Horyniu k. Ostroga, opuszczając nielegalnie ZSRR. Po ucieczce z ZSRR zmienił rosyjskie imię Igor na Jerzy (powrócił do niego po aresztowaniu w czasie okupacji niemieckiej). Od 1925 rozpoczął w Warszawie działalność w postępowym ruchu wychowawczym, nawiązując m.in. kontakt z Januszem Korczakiem. W 1926 został jego sekretarzem. W 1932 przejął od Korczaka redakcję „Małego Przeglądu”, który redagował do 1939. Debiutował w 1932 na łamach prasy jako publicysta, jako Jerzy Abramow.
II wojna światowa Z chwilą wybuchu II wojny światowej Newerly przekwalifikował się na szklarza – zatrudniony w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym, biegał, pomimo protezy, po piętrach warszawskich kamienic, zastępując wypadłe wskutek bombardowań szyby nowymi. W latach 1940–1942 był kierownikiem młodzieżowych zakładów stolarskich Rady Głównej Opiekuńczej na Żoliborzu. W roku 1942 założył Spółdzielnię Pracy Stolarsko-Zabawkarską. Równocześnie prowadził działalność konspiracyjną, uczestniczył w wytwarzaniu broni dla potrzeb podziemia. Aresztowany przez gestapo w nocy z 8 na 9 stycznia 1943, został osadzony na Pawiaku. Po kilku dniach wywieziono go na Majdanek, gdzie był więziony do likwidacji obozu (1944). Stamtąd trafił do Auschwitz, a w grudniu 1944, po marszu śmierci, do obozu Sachsenhausen-Oranienburg. Stąd został przetransportowany do Bergen-Belsen, gdzie doczekał wyzwolenia obozu przez Anglików (1945). Przez kilka miesięcy mieszkał w „polskim miasteczku” w Bardowick k. Lüneburga, gdzie prowadził warsztat stolarski i brał udział w redagowaniu polskojęzycznej prasy lokalnej. Potem przez wyspę Sylt dotarł do Szczecina, gdzie 28 listopada 1945 zarejestrował się w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym.
W 1945 ponownie podjął działalność społeczno-wychowawczą. Pracował w Robotniczym Towarzystwie Przyjaciół Dzieci, był redaktorem pisma dla młodzieży Świat Przygód. Otrzymał zadanie zorganizowania przy Robotniczym Towarzystwie Przyjaciół Dzieci tzw. Instytutu Produkcji – zakładu, w którym wedle specjalnie pod kątem dziecka opracowanych wzorów wytwarzano zabawki, pomoce szkolne, meble i ubrania. W poszukiwaniu niezbędnych maszyn Newerly jeździł na Ziemie Zachodnie (zdarzało mu się stawać w obronie molestowanych niemieckich kobiet i dzieci). Wedle opublikowanego w „Biuletynie RTPD” (1948) artykułu Newerlego, założony na terenach na północ od linii kolejowej (adres: Felińskiego 1) Instytut Produkcji miał się przekształcić w Instytut Kultury Materialnej Dziecka – placówkę badawczą, dysponującą radą naukową, biblioteką, muzeum i wydającą własne czasopismo. Wkrótce jednak po inauguracji Instytutu Produkcji Newerlego odsunięto od tej pracy, a on, zachęcony sukcesem cyklu słuchowisk radiowych, które pisał nocami po pracy w Instytucie Produkcji, zdecydował się na karierę pisarską.
W roku 1946 Newerly był, wraz z żoną i innymi osobami, założycielem Komitetu Uczczenia Pamięci Janusza Korczaka (później zwanego Komitetem Korczakowskim) – do roku 1966 pełnił w nim funkcję wiceprzewodniczącego.
Okres przynależności do PZPR W 1947 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, a po zjednoczeniu tej partii z Polską Partią Robotniczą w roku 1948, został członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, do której należał do roku 1966. W 1952 roku był członkiem egzekutywy POP PZPR przy Zarządzie Głównym Związku Literatów PolskichDariusz Jarosz, Działalność Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR przy Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich w latach 1949–1953: w świetle akt własnych, w: Mazowieckie Studia Humanistyczne, Tom 5, Numer 1 (1999) s. 9.. Od 1958 był członkiem Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-ChińskiejPierwszy Zjazd Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Chińskiej, "Trybuna Ludu", nr 138, 18 maja 1958, s. 3..
Rozwinął działalność literacką, odgrywał dużą rolę w życiu i działalności środowiska literackiego, w latach 1952–1954 był z ramienia ZG ZLP Opiekunem Kół Młodych Literatów. Do jego podopiecznych należeli Piotr Guzy, Jan Himilsbach, Marek Hłasko (który napisał o Newerlym wiersz), Włodzimierz Odojewski, Józef Ratajczak. Od 1964 przez dwie kadencje pełnił funkcję prezesa Warszawskiego Oddziału ZLP. W 1964 podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko listowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy, zorganizowanej kampanii, oczerniającej Polskę LudowąDziennik Polski, rok XX, nr 111 (6303), 12 maja 1964 roku, s. 2.. W połowie lat sześćdziesiątych Newerly zaangażował się w sprawę poprawy warunków bytowych pisarzy i ograniczenie samowoli cenzury, czego owocem był tzw. „Memoriał Newerlego”, zignorowany przez władze. W roku 1966 pisarz wystąpił z PZPR.
Dorobek Wielokrotnie występował w obronie pisarzy i działaczy prześladowanych przez władze komunistyczne z powodów politycznych (rotmistrza Witolda Pileckiego, Melchiora Wańkowicza, Stefana Niesiołowskiego i innych działaczy organizacji „Ruch”, Marka Nowakowskiego). W geście pomocy dysydentom prześladowanym przez władze PRL, fikcyjnie zatrudniał Jacka Kuronia jako swego osobistego sekretarza. Ostatnia jego książka Zostało z uczty bogów opisująca dzieciństwo i młodość, a następnie ewolucję światopoglądową na tle szerokiej panoramy wydarzeń, związanych z rewolucją i wojną domową w Rosji, ukazała się już poza oficjalnym obiegiem w paryskim Instytucie Literackim. Na podstawie powieści Pamiątka z Celulozy Jerzy Kawalerowicz zrealizował film fabularny w dwóch częściach, pt. Celuloza (1953) i Pod gwiazdą frygijską (1954). Na podstawie opowiadania powstał film telewizyjny Kasztelanka (1983). Powieści Newerlego zostały przetłumaczone na wiele języków.
Życie prywatne Od 14 kwietnia 1931 był żonaty z Barbarą z Jareckich (1908–1973), wychowanką Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92. Była ona nauczycielką śpiewu w szkole RTPD na Żoliborzu i współzałożycielką oraz główną aktorką żoliborskiego teatru dla dzieci „Baj”; po wojnie występowała m.in. w Teatrze Polskiego Radia, zorganizowała też archiwum Janusza Korczaka (obecne Korczakianum). 17 maja 1933 urodził się ich jedyny syn, późniejszy dramaturg i prozaik Jarosław Abramow-Newerly.
Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera C 21-7-8).
Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (15 lipca 1954) „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1982) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959)Dziennik Polski, rok XV, nr 172 (4793), s. 9. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1953) „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Srebrny Krzyż Zasługi (20 czerwca 1947) „za wybitne zasługi na polu opieki nad dzieckiem”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955) – Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 – na wniosek Ministra Kultury i Sztuki. Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” (1987)Odznaczenia dla polskich twórców kultury /w/ "Życie Warszawy", nr 230, 2 października 1987, s. 2. Tytuł i medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (26 października 1982)Igor Newerly – Jad Waszem .
Nagrody 1950 – Państwowa Nagroda Artystyczna III stopnia w dziale literatury za powieść pt. Archipelag ludzi odzyskanych 1952 – Nagroda Państwowa I stopnia za powieść pt. Pamiątka z Celulozy 1979 – Nagroda Prezesa Rady Ministrów z dziedziny literatury I stopnia
Twórczość Powieści i memuary 1948 Chłopiec z Salskich Stepów 1950 Archipelag ludzi odzyskanych. Opowieść historyczna z roku 1948 1950 Pamiątka z Celulozy 1960 Leśne Morze 1966 Żywe wiązanie 1978 Rozmowa w sadzie piątego sierpnia, Warszawa, Czytelnik 1985 Za Opiwardą, za siódmą rzeką…, Warszawa, Czytelnik, . 1986 Wzgórze Błękitnego Snu, Warszawa, Czytelnik, . 1986 Zostało z uczty bogów, Paryż, Instytut Literacki, (pierwsze wydanie)
Ekranizacje i scenariusze filmowe
1953 – Celuloza 1954 – Pod gwiazdą frygijską 1957 – Król Maciuś I (scenariusz według powieści Janusza Korczaka Król Maciuś Pierwszy) 1983 – Kasztelanka
Przypisy
Bibliografia Igor Newerly, Zostało z uczty bogów. Michał Grynberg, Księga Sprawiedliwych (Book of the Righteous), Warsaw, PWN, 1993. (ill., ports., 766 pp.). Jarosław Abramow-Newerly, Lwy mojego podwórka Warszawa, PIW, 2018. . Biograficzny artykuł jubileuszowy.
Linki zewnętrzne
Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci; Muzeum Historii Żydów Polskich Utwory Igora Newerlego w bibliotece Polona
Kategoria:Członkowie egzekutywy POP PZPR w Związku Literatów Polskich Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
Kategoria:Ludzie związani z Wolną Wszechnicą Polską Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pisarze socrealiści Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy pochodzenia czeskiego Kategoria:Polscy artyści socrealizmu Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polacy pochodzenia rosyjskiego Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Urodzeni w 1903 Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie KL Lublin Kategoria:Zmarli w 1987