thumb|300px|Przykładowy list z Elefantyny pochodzący z 17 roku panowania Dariusza II (407 roku p.n.e.) skierowany do Bagoasa, namiestnika Judei, dotyczący odbudowy świątyni Jahwe (Jahou, JHW) na Elefantynie zniszczonej przez pogan Papirusy z Elefantyny – dokumenty spisywane przez wspólnotę żydowską na wyspie Elefantyna na przestrzeni setek lat począwszy od V wieku p.n.e.
Podwójnie datowane dokumenty, V wiek p.n.e. Papirusy z początków istnienia kolonii są szczególnie istotne dla historyków, gdyż potwierdzają istnienie cyklu Sotisa oraz umożliwiają precyzyjne określenie lat panowania królów Persji w V wieku przed Chrystusem.
Legenda tabeli: rok króla – rok rządów i imię króla perskiego zawarte w dokumencie egipska – data według cywilnego kalendarza egipskiego zawarta w dokumencie babilońska – data według kalendarza babilońskiego zawarta w dokumencie juliańska – data sporządzenia dokumentu według kalendarza juliańskiego obliczona na podstawie retrokalkulacji astronomicznych (lata przed Chrystusem); jako że Babilończycy, Żydzi i Persowie liczyli dni od zachodu do zachodu dokument mógł być sporządzony także w dniu następnym według kalendarza juliańskiego 1 Tot teor. – dzień w kalendarzu juliańskim, na który przypadać powinien 1. Tot (1. dzień 1. miesiąca cywilnego kalendarza egipskiego) przy założeniu, iż: a) w latach 139-142 n.e. 1 Tot wypadał 19 lipca (patrz datowanie sotisowe) b) w latach 136-139 n.e. 1 Tot wypadał 20 lipca (patrz datowanie sotisowe) 1 Tot prakt. – dzień w kalendarzu juliańskim, na który przypadł 1. Tot (1. dzień 1. miesiąca cywilnego kalendarza egipskiego) według dokumentu (obliczony według egipskiej daty zawartej w dokumencie ustalonej przy pomocy daty babilońskiej zawartej w dokumencie, która z kolei została obliczona na podstawie retrokalkulacji astronomicznych) 1 Nisan – dzień w kalendarzu juliańskim (lata przed Chrystusem), na który przypadał początek 1. Nisan (1. dnia 1. miesiąca kalendarza babilońskiego) według dokumentu (obliczony według daty babilońskiej zawartej w dokumencie, która z została obliczona na podstawie retrokalkulacji astronomicznych); jako że dni u Babilończyków, Persów i Żydów liczone były od zachodu do zachodu 1 Nisan trwał do zachodu następnego dnia według kalendarza juliańskiego
Uwagi:
Dane zamieszczone w tabeli zostały opracowane w oparciu o: , The Babylonian Calendar at Elephantine z Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 130 (2000) 159-171; A. E. Cowley, Aramaic Papyri of the Fifth Century B.C., Oxford, 1923; E. G. Kraeling, The Brooklyn Museum Aramaic Papyri, New Haven, 1953; obliczenia dokonane przy pomocy oprogramowania Starry Night Backyard zakładając obserwacje z Elefantyny (24°05′N, 32°56′E) o zachodzie słońca (umownie przy wysokości kątowej słońca -0°32.5′)
DOKUMENT OBLICZENIA (data juliańska p.n.e.) rok króla egipska babilońska juliańska 1 Tot teor. 1 Tot prakt. 1 Nisan 15. Kserkses I 28 Pachons (IX) 18 Elul (VI) 11-12(12-13) września 47111-12 września 471 p.n.e. = 18 Elul: 1 Elul rozpoczął się prawdopodobnie 25 sierpnia 471 p.n.e., gdyż ‘nowy’ księżyc był już dostrzegalny (godz. 18:16:14, wysokość kątowa księżyca 8°44′, widoczne 1.02% dysku, odległość kątowa od słońca 11°33′). 19ab grudnia 18/19(19/20) gru 471 31 mar – 1 kwi 471 21. Kserkses I 17 Tot (I) 18 Kislew (IX) (1-2)2-3 stycznia 4642-3 stycznia 464 p.n.e. = 18 Kislew: 1 Kislew rozpoczął się prawdopodobnie 16 grudnia 465 p.n.e., gdyż 15 grudnia ‘nowy’ księżyc był zbyt słabo widoczny (godz. 17:05:44, wysokość kątowa księżyca 7°46′, widoczne 0.60% dysku, odległość kątowa od słońca 8°51′). 17ab grudnia (16/17)17/18 gru 465 23-24 kwietnia 465 6. Artakserkses I 21 Mesore (XII) 21 Kislew (IX) (29-30)30 lis – 1 gru 45930 listopada – 1 grudnia 459 p.n.e. = 21 Kislew: 1 Kislew rozpoczął się prawdopodobnie 10 listopada 459 p.n.e., gdyż 9 listopada ‘nowy’ księżyc był zbyt słabo widoczny (godz. 17:09:48, wysokość kątowa księżyca 7°41′, widoczne 0.54% dysku, odległość kątowa od słońca 8°26′). 16ab grudnia (14/15)15/16 gru 459 19-20 marca 459 9. Artakserkses I 4 Tot (I) 7 Kislew (IX) (12-13)13-14 grudnia 45613-14 grudnia 456 p.n.e. = 7 Kislew: 1 Kislew rozpoczął się 7 grudnia 456 p.n.e., gdyż 6 grudnia ‘nowy’ księżyc był raczej niewidoczny (godz. 17:03:47, wysokość kątowa księżyca 6°22′, widoczne 0.69% dysku, odległość kątowa od słońca 9°31′). W dacie dokumentu nie uwzględniono zapewne 5 dni epagomenalnych, po dodaniu których można ustalić, iż 1 Tot przypadał na 15 lub 16 grudnia 456 p.n.e. 15ab grudnia (9/10)10/11 gru 456 14-15 kwietnia 456 14. Artakserkses I 25 Famenot (VII) 20 Siwan (III) 6-7 lipca 4516-7 lipca 451 p.n.e. = 20 Siwan: 1 Siwan rozpoczął się 17 czerwca 451 p.n.e. (godz. 18:29:29, wysokość kątowa księżyca 15°37′, widoczne 2.01% dysku, odległość kątowa od słońca 16°17′). 14ab grudnia 14/15 grudnia 451 19-20 kwietnia 451 19. Artakserkses I 10 Mesore (XII) 2 Kislew (IX) 18-19 listopada 44618-19 listopada 446 p.n.e. = 2 Kislew: 1 Kislew rozpoczął się 17 listopada 446 p.n.e. (godz. 17:06:19, wysokość kątowa księżyca 12°25′, widoczne 2.19% dysku, odległość kątowa od słońca 16°58′). 12a, 13b gru 14/15 grudnia 446 25-26 marca 446 25. Artakserkses I 19 Pachons (IX) 14 Aw (V) 26-27 sierpnia 44026-27 sierpnia 440 p.n.e. = 14 Aw: 1 Aw rozpoczął się najprawdopodobniej 13 sierpnia 440 p.n.e. (godz. 18:24:22, wysokość kątowa księżyca 8°45′, widoczne 1.04% dysku, odległość kątowa od słońca 11°41′). 11ab grudnia 11/12 grudnia 440 17-18 kwietnia 440 28. Artakserkses I 9 Pajni (X) 7 Elul (VI) 14-15 września 43714-15 września 437 p.n.e. = 7 Elul: 1 Elul rozpoczął się 8 września 437 p.n.e. (godz. 18:03:19, wysokość kątowa księżyca 11°24′, widoczne 1.43% dysku, odległość kątowa od słońca 13°42′). 10ab grudnia 10/11 grudnia 437 13-14 kwietnia 437 31. Artakserkses I 25 Epifi (XI) 25 Tiszre (VII) 29-30 października 43429-30 października 434 p.n.e. = 25 Tiszre: 1 Tiszre rozpoczął się 5 października 434 p.n.e. (godz. 17:37:33, wysokość kątowa księżyca 9°8′, widoczne 2.21% dysku, odległość kątowa od słońca 17°03′). 9a, 10b gru 9/10 grudnia 434 12-13 kwietnia 434 38. Artakserkses I 7 Famenot (VII) 20 Siwan (III) 11-12 czerwca 42711-12 czerwca 427 p.n.e. = 20 Siwan: 1 Siwan rozpoczął się 23 maja 427 p.n.e., gdyż 22 maja był jeszcze niewidoczny gołym okiem (godz. 18:18:29, wysokość kątowa księżyca 6°7′, widoczne 0.36% dysku, odległość kątowa od słońca 6°52′). 8ab grudnia 7/8 grudnia 427 25-26 marca 427 [4.] Dariusz II 8 Farmuti (VIII) 8 Tammuz (IV) 10-11(11-12) lipca 42010-11 lipca 420 p.n.e. = 8 Tammuz: 1 Tammuz mógł rozpocząć się 3 lipca 420 p.n.e., gdyż ‘nowy’ księżyc był już dostrzegalny (godz. 18:33:56, wysokość kątowa księżyca 8°50′, widoczne 0.88% dysku, odległość kątowa od słońca 10°45′). 6ab grudnia 5/6(6/7) gru 420 6-7 kwietnia 420 8. Dariusz II 22 Pajni (X) 6 Tiszre (VII) 21-22 września 41621-22 września 416 p.n.e. = 6 Tiszre: 1 Tiszre rozpoczął się 16 września 416 p.n.e. (godz. 17:55:42, wysokość kątowa księżyca 13°2′, widoczne 3.04% dysku, odległość kątowa od słońca 20°01′). 5ab grudnia 4/5 grudnia 416 24-25 marca 416 9. Dariusz II 12 Tot (I) 3 Kislew (IX) 16-17 grudnia 41616-17 grudnia 416 p.n.e. = 3 Kislew: 1 Kislew rozpoczął się 14 grudnia 416 p.n.e. (godz. 17:05:20, wysokość kątowa księżyca 12°33′, widoczne 2.91% dysku, odległość kątowa od słońca 19°36′). 5ab grudnia 5/6 grudnia 416 22-23 kwietnia 416 14. Dariusz II 9 Atir (III) 24 Szewat (XI) 10-11 lutego 41010-11 lutego 410 p.n.e. = 24 Szewat: 1 Szewat rozpoczął się 18 stycznia 410 p.n.e., gdyż 17 stycznia księżyc był niewidoczny gołym okiem (godz. 17:23:54, wysokość kątowa księżyca 7°0′, widoczne 0.44% dysku, odległość kątowa od słońca 7°33′). 4ab grudnia 4/5 grudnia 411 28-29 marca 411 1. Artakserkses II 29 Mesore (XII) 24 Cheszwan (VIII) 25-26 listopada 40425-26 listopada 404 p.n.e. = 24 Cheszwan: 1 Marcheszwan rozpoczął się 2 listopada 404 p.n.e. (godz. 17:13:24, wysokość kątowa księżyca 14°48′, widoczne 2.40% dysku, odległość kątowa od słońca 17°47′). 2ab grudnia 2/3 grudnia 404 9-10 kwietnia 404 3. Artakserkses II 8 Koiak (IV) 20 Adar (XII) 8-9 marca 4028-9 marca 402 p.n.e. = 20 Adar: 1 Adar rozpoczął się 17 lutego 402 p.n.e. (godz. 17:43:38, wysokość kątowa księżyca 10°48′, widoczne 1.11% dysku, odległość kątowa od słońca 12°04′). 1a, 2b gru 1/2 grudnia 403 29-30 marca 403
Kalendarz żydowski z Elefantyny Powyższa tabela ukazuje, iż kalendarz wspólnoty żydowskiej na Elefantynie opierał się na kalendarzu babilońskim, jeżeli chodzi o nazwy miesięcy oraz początek roku w okresie równonocy wiosennej. Z drugiej zaś strony można zauważyć, iż (inaczej niż u Babilończyków) żydowski rok kalendarzowy mógł się rozpocząć kilka dni przed równonocą, czego przykładem jest dokument z 6. roku Artakserksesa I, który wskazuje na początek roku kalendarzowego dnia 19 marca 459 p.n.e. (w V wieku przed Chrystusem równonoc wiosenna przypadała na 25 lub 26 marca w kalendarzu juliańskim). Tym niemniej, wszystkie pozostałe dokumenty z V wieku p.n.e. wskazują na początek roku kalendarzowego w dniu równonocy wiosennej lub później (24 marca – 23 kwietnia). Drobna niezgodność kalendarza żydowskiego z kalendarzem babilońskim mogła wynikać z innych podstaw dla wyznaczania początku roku kalendarzowego. Dla Babilończyków punktem odniesienia był dzień równonocy wiosennej, zaś dla Izraelitów okres dojrzewania jęczmienia, który pozwalał na ofiarowanie pierwszych kłosów na Paschę (stąd starożytna hebrajska nazwa miesiąca Nisan brzmiała Abib, czyli ‘kłosy’). Czasami jęczmień dojrzewał wcześniej niż zwykle i wówczas żydowski rok kalendarzowy mógł się rozpocząć przed równonocą wiosenną.
Zgodność z datowaniem sotisowym Analiza danych przedstawionych w tabeli nie tylko dowodzi istnienia cyklu sotisowego, lecz także potwierdza jego przydatność dla datowania wydarzeń z I tysiąclecia przed Chrystusem. Jedynie w dokumencie z 19. roku rządów Artakserksesa I (18-19 listopada 446 p.n.e.) egipski rok kalendarzowy rozpoczął się 1 lub 2 dni później niż wskazywałoby na to datowanie sotisowe. We wszystkich pozostałych 15. przypadkach (zakładając, iż w dokumencie z 9. roku Artakserksesa I przeoczono dni epagomenalne) daty na dokumentach pokrywają się z przewidywaniami opartymi na założeniach: a) w latach 139-142 n.e. 1 Tot wypadał 19 lipca, b) w latach 136-139 n.e. 1 Tot wypadał 20 lipca. Założenie b wydaje się bardziej prawdopodobne, gdyż wskazuje na zaledwie 1 dzień błędu w przypadku problematycznej daty z 19. roku Artakserksesa I oraz bardziej pokrywa się z informacjami Censorinusa niż założenie a (patrz datowanie sotisowe). Taka interpretacja sugerowałaby, iż w roku 139 n.e. nastąpiło zakończenie cyklu sotisowego w tym sensie, że obchodzono wówczas po raz ostatni początek roku astronomicznego w ostatnim dniu roku kalendarzowego, zaś nowy cykl rozpoczął się w roku 140 n.e. Oznaczałoby to także, iż zarówno w V wieku p.n.e., jak i w II wieku n.e. Egipcjanie świętowali wschód Sopdet 19 lipca według kalendarza juliańskiego.
Przypisy
Kategoria:Literatura starożytnego Egiptu Kategoria:Historia Żydów