thumb 54 pułk piechoty Strzelców Kresowych (54 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego.
Pułk wywodzi swój rodowód z jednostek Armii Polskiej we Włoszech. Sformowany we Francji na bazie 404 pułku piechoty pod nazwą 12 pułk strzelców polskich. W maju 1919 został przetransportowany do Polski, początkowo ulokowany na froncie przeciwniemieckim, a potem wysłany na front wojny polsko-ukraińskiej. Od 1920 walczył na froncie przeciwbolszewickim. Bronił między innymi Lwowa. Po wojnie początkowo pełnił służbę na linii demarkacyjnej, a następnie został dyslokowany do Tarnopola. Tu stacjonował do 1939 wchodząc w skład 12 Dywizji Piechoty. W jej też składzie walczył w wojnie obronnej 1939.
Formowanie i zmiany organizacyjne thumb|Polski obóz wojskowy w La Mandria di Chivasso – poświęcenie sztandarów thumb|Transport koleją oddziałów Armii generała Józefa Hallera z Francji do Polski; 1919 r. thumb|Transport oddziałów Armii Hallera z Francji do Polski; żołnierze przy pociągu thumb|Szlak bojowy 54 ppsk 1919–1921
4 kwietnia 1917 prezydent Republiki Francuskiej Raymond Poincaré podpisał dekret o formowaniu na czas wojny autonomicznej Armii Polskiej pod polskim sztandarem i francuskim dowództwem. 4 października Naczelne Dowództwo nad tworzonym wojskiem powierzono gen. Józefowi Hallerowi, zaś kierownictwo polityczne sprawował nad nią Komitet Narodowy Polski w Paryżu. Główną bazę rekrutacyjną dla formowanych jednostek stanowili teraz Polacy z Galicji – byli żołnierze armii austro-węgierskiej przebywający w obozach jenieckich na terenie Włoch. W grudniu w obozie La Mandria di Chivasso utworzono Pułk Piechoty im. Francesco Nullo. Organizatorem i jego pierwszym dowódcą został por. Stefan Kluczyński, zaś dowódcami batalionów por. Piotr Sosialuk, por. Kałuski i por. Walczak.
14 kwietnia 1919 roku w miejscowości Xertigny, w Lotaryngii, na bazie francuskiego 404 pułku piechoty oraz II batalionu 4 pułku strzelców im. Francesca Nullo sformowany został 12 pułk strzelców polskich. Jednostka weszła w skład 6 Dywizji Strzelców Polskich. Pułk posiadał uzbrojenie i wyposażenie pochodzące z magazynów francuskich. Podstawowym środkiem walki był karabin Lebel wz. 86/93, ręczny karabin maszynowy Chauchat wz. 15 oraz ciężki karabin maszynowy Puteaux-Hotchkiss wz. 14. Żołnierzom wydano również umundurowanie francuskie wykonane z błękitnego sukna, które w późniejszym czasie uzupełniono o polskie emblematy. Pułk składał się z dowództwa, trzech batalionów, każdy po trzy kompanie strzeleckie i jedna kompania karabinów maszynowych oraz kompanii zafrontowej. Dowódcą pułku został oficer francuski, dotychczasowy dowódca francuskiego 404 pp płk Schneider. Dowódcami batalionów i kompanii również byli oficerowie armii francuskiej.
15 maja 1919 roku w Girancourt oddział załadowany został na transport kolejowy i skierowany do Polski. Po czterech dniach pułk przybył do Różana, a następnie przemaszerował do Aleksandrowa Łódzkiego. Tam stanowił odwód sił zgromadzonych na froncie przeciwniemieckim. W związku z przyjęciem przez Niemcy warunków pokojowych, możliwe stało się wykorzystanie oddziałów Armii gen. Hallera w ofensywie przeciwko wojskom Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W nocy z 23 na 24 czerwca 1919 roku jednostka skierowana została transportem kolejowym ze Zgierza, przez Lwów do Zadwórza, na front przeciwukraiński. 28 czerwca 12 psp wszedł do walki i przełamał silnie umocnione pozycje ukraińskie pod Gołogórami. Do końca dnia opanował wschodni brzeg rzeki Złota Lipa, biorąc do niewoli pod Cienieńrzycami cały ukraiński batalion. Prowadząc nadal działania zaczepne, w połowie lipca pułk dotarł nad Zbrucz. Tam pozostawał do końca 1919, a żołnierze pełnili służbę kordonową i obserwacyjną. Na przedpolu walczyli między sobą Ukraińcy, oddziały Armii Ochotniczej gen. Antona Denikina i wojska bolszewickie.
Na mocy rozkazu ministra spraw wojskowych nr 169/z. z 1 września 1919, 6 Dywizja Strzelców Polskich przeszła na etat krajowy i została przemianowana na 12 Dywizję Piechoty, a jej 12 pułk strzelców polowych został 54 pułkiem piechoty Strzelców Kresowych. Wraz z trwającą reorganizacją, jego szeregi stopniowo opuścili oficerowie francuscy, niepełnoletni i najstarsze roczniki żołnierzy, a ich miejsce zajęli oficerowie polscy i żołnierze z poboru. Nowym dowódcą pułku został oficer narodowości polskiej – płk Edward Hajdukiewicz.
W tym czasie na zapleczu przystąpiono do organizacji batalionu zapasowego 54 pp pod dowództwem kapitana Walczaka i Powiatowej Komendy Uzupełnień pod komendą majora Januszkiewicza. Obie instytucje miały wyznaczone stałe miejsce postoju w Tarnopolu. Z uwagi na to, że Tarnopol znajdował się w strefie walk, w grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Drohobyczu, a następnie w Rzeszowie.
Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwisko Dowódca pułkupłk Bolesław Antoni Fijałkowski (do 9 IV)kpt. Wiktor Ogórek (10 IV – 26 VI)płk Karol Szemiot (27 VI – 24 VII)płk Bolesław Antoni Fijałkowski Adiutant pułkuppor. Wojciech Dragan (nast. w sztabie XXIV BP)ppor. Stanisław Lewicki Lekarzkpt. lek. dr Bolesław Budzyński (do 2 VI)por. lek. dr Antoni Korczakowski Oficer broni i gazowyppor. Henryk Lucjan Wdowiak († 28IV)pchor. Feliks Wochanka († 19 VII)ppor. Franciszek Rataj Oficer łącznościppor. Jan Glezer (do 24 V)pchor. MakowskiKapelanks. Wiktor Żarek (do 14 VII) Dowódca I batalionukpt./mjr Jakub Walczak (IV VII)kpt. Lucjan Bornstaedtppor. Zygmunt Jędral (X)Adiutantppor. Michał SnarskiNast.ppor. Tadeusz Ruciński (do 2 VIII)Oficer kasowypor. Jan JagiełłoDowódca 1 kompaniipor. Wojciech Sielski (do 16 VIII)Dowódca 2 kompaniipor. Józef Kuta (do 3 VI)Dowódca 3 kompaniippor. Tadeusz RucińskiDowódca 4 kompaniippor. Stanisław FranciszczakDowódca 1 kompanii kmpor. Karol Waszewski Dowódca II batalionupor. Józef Kuta (do 25 IV)kpt. Edmund Wochnik (ranny 29 V)por, Wacław Sumniewski (VI VII)kpt. Jan Englert (VIII – IX)por. Józef KutaAdiutantppor. Antoni BiałoskórskiOficer kasowyppor. Jakub KlimasOficer prowiantowypor. Michał Garwoliński (chory, nast. baon zap.)Lekarzpor. lek. dr Eugeniusz KonstantinDowódca 5 kompaniipor. Kazimierz Maria Podoski (ranny 3 VI)Dowódca 6 kompaniippor. Stanisław KijakDowódca 7 kompaniipor. Jakub KrausDowódca 8 kompaniippor. Edward RóżyckiDowódca 2 kompanii kmN.N.Oficer baonu (dowódca kompanii)ppor. Józef Jezierski Dowódca III batalionupor. Leon Szymański († 11IV)kpt. Wiktor Ogórekpor. Włodzimierz Turczyński (V – VIII)kpt. Wiktor OgórekAdiutantppor. Franciszek RatajOficer kasowyppor. Włodzimierz ElewiczDowódca 9 kompaniippor. Maurycy LiebesDowódca 10 kompaniipor. Izydor Edward Chrząszcz (do 27 V)Dowódca 11 kompaniippor. Edmund Lipko?Dowódca 12 kompaniippor. Leonard TyczyńskiDowódca 3 kompanii kmN.N.Oficer baonu (dowódca kompanii)ppor. Jan WiśniewskiDowódca kompanii podoficerskiejpor. Karol StefanowiczOficer pułku (dowódca kompanii)por./kpt. Emil ButyterOficer pułku (dowódca kompanii)por. Jan Lechowicz (od 5 VI)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Jan Bortek (do 26 VI)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Stanisław Eiffler (w sztabie 12 DP)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Edmund HydzikOficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Wiktor KarnacińskiOficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Ben KurzerOficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Jerzy Szaper (do IV)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Roman TendejOficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Kazimierz Zdanowicz (do 19 VIII)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Stanisław Zdzitowiecki († 16 VIII)Oficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Rudolf Walter ZiembaOficer pułku (dowódca kompanii)por. Władysław CzochOficer pułkupor. Leon Busko († 16 VIII)Oficer pułkupor. [Józef?] DąbekOficer pułkupor. Witold Kwiatkowski († 30 VII)Oficer pułkupor. Seweryński (od 29 IX)Oficer pułkuppor. Mikołaj ChudziakiewiczOficer pułkuppor. Stefan GąsiorowskiOficer pułkuppor. Wincenty Gliński (od 29 IX)Oficer pułkuppor. Franciszek GłowaczOficer pułkuppor. Antoni MarcinówOficer pułkuppor. Michałowski (do 3 VIII)Oficer pułkuppor. Wiktor PodgórskiOficer pułkuppor. Antoni Skulimowski (do 16 VIII)Oficer pułkuppor. Michał Zimmerman (do 16 VIII)Oficer pułku (adiutant pułku?)ppor. Józef Zub (ranny 11IV)Oficer pułkupchor. Józef Kopel (†25 VIII)Oficer pułkupchor. Kazimierz Łanicki († 25 VIII)Oficer sanitarny (przydział nieustalony)pchor. san. Tadeusz Serafiński
Pułk w walce o granice W styczniu i lutym 1920 armia Semena Petlury wycofała się na terytorium Polski, a wojska Antona Denikina wycofały się z Ukrainy. Wytworzyła się próżnia operacyjna i pułk ruszył na wschód, za Zbrucz. W rejonie Derażnia, Bar i Humaki wszedł w kontakt ogniowy z nadciągającymi od wschodu oddziałami bolszewickimi. W walce zdobył 4 armaty, 32 karabiny maszynowe oraz wziął paruset jeńców. W kwietniu pułk walczył w składzie 18 Dywizji Piechoty pod: Bogdanowicami, Nowosiółkami, Lipkami, Derażnią i Stróżką.
10 kwietnia 54 pułk piechoty Strzelców Kresowych wykonał marsz forsowny, wszedł w rejon działania 18 Dywizji Piechoty i stanął w Zamiechowie. W tym czasie przeciwnik nacierał na Nową Uszycę od strony Wierzbowca i opanował Strużkę. Dowódca 18 Dywizji Piechoty gen. Franciszek Krajowski nakazał pełniącemu obowiązki dowódcy 54 pułku piechoty kpt. Wiktorowi Ogórkowi odbić Strużkę i zdobyć Wierzbowiec. Lewe skrzydło pułku miał osłaniać 6 pułk ułanów, a jeden jego szwadron przydzielono do dyspozycji dowódcy 54 pp. 11 kwietnia pułk ruszył do natarcia. Jego I batalion ze szwadronem 6 pułku ułanów maszerował z Zamiechowa na Strużkę – Wierzbowiec, II batalion na Strużkę – Olchowiec, a III batalion stanowił odwód i maszerował za II batalionem. Dochodząc do Strużki I batalion utknął w silnym ogniu broni maszynowej. Wsparły go 5 i 7 kompania z II batalionu i w ciągu godziny miejscowość opanowano. Kontynuujące natarcie kompanie II batalionu ruszyły na Wierzbowiec. Tu natknęły się na ogień dwóch samochodów pancernych operujących na trakcie Durniaki – Wierzbowiec. 7 kompania próbowała obejść niebezpieczną strefę i odciąć samochodom drogę manewru, ale zagrożone pancerki wycofały się z pola walki. Po opanowaniu Strużki polskie bataliony ruszyły na Olchowiec. W pościgu za cofającymi się oddziałami 60 Dywizji Strzelców wzięto do niewoli znaczną liczbę jeńców, zdobyto baterię artylerii i kilkanaście ckm-ów. W ręce Polaków wpadła też kolumna taborów 60 Dywizji Strzelców. Straty polskie to 12 zabitych, w tym dowódca III batalionu por. Leon Szymański, i ponad 30 rannych, w tym adiutant pułku por. Zub.
25 kwietnia 1920 rozpoczęła się polska ofensywa na Ukrainie. Początkowo pułk maszerował w odwodzie 12 Dywizji Piechoty. Dopiero pod Barem pułk wszedł do walki na wschód od tej miejscowości. Po zdobyciu Noskowic oraz Stanisławczyka dokonał obejścia Żmyrki, co ułatwiło opanowanie tego ważnego węzła kolejowego. Po zakończeniu ofensywy pułk zajął pozycje nad Bernadynką.
W związku z przełamaniem polskiej obrony i wyjściem 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego na tyły wojsk polskich, 12 czerwca oddziały 12 Dywizji otrzymały rozkaz odwrotu na pozycje wyjściowe zajmowane przed miesiącem. Pododdziały 54 pułku piechoty wycofywały się oddzielnie i dopiero 29 czerwca połączyły się, zajmując odcinek Bar – Wołkowińce. Tu od 30 czerwca pułk prowadził ciężkie walki z sowiecką 8 Dywizją Kawalerii. 2 lipca 1920 jego bataliony obsadziły odcinek frontu w rejonie Baru. I batalion rozwinął się na wschód od Baru, a swoje prawe skrzydło oparł o rzekę Rów, III batalion ugrupował się na północ od I batalionu, wzdłuż linii kolejowej Żmerynka – Wołkowińce, a II batalion po obu stronach toru Wołkowińce – Radowce, między obiema stacjami. Zadanie obrony 15 kilometrowego odcinka wymusiło zorganizowanie obrony systemem sieci placówek.