Murray Bookchin (ur. 14 stycznia 1921 w Nowym Jorku, zm. 30 lipca 2006 w Burlington) – amerykański teoretyk społeczny, pisarz, mówca, historyk i filozof polityczny. Pionier lewicowego ruchu ekologicznego.
Sformułował i rozwinął teorię ekologii społecznej i urbanistyki planowanej w ramach filozofii anarchistycznej, wolnościowej i ekologicznej. Był autorem kilkudziesięciu książek poruszających tematy z zakresu polityki, filozofii, historii, kwestii miejskich i ekologii społecznej. Do najważniejszych należą: Our Synthetic Environment (1962), Post-Scarcity Anarchism (1971), The Ecology of Freedom (1982) i Urbanization Without Cities (1987). Pod koniec lat 90. rozczarowany tym, co postrzegał jako coraz bardziej apolityczny „lifestylizm” współczesnego ruchu anarchistycznego, przestał nazywać siebie anarchistą, zapoczątkował własną wolnościową ideologię socjalistyczną zwaną komunaryzmem, która dąży do pogodzenia myśli marksistowskiej i anarchistycznej.
Bookchin był zadeklarowanym antykapitalistą i zwolennikiem społecznej decentralizacji w duchu ekologii i demokracji. Jego idee miały wpływ na ruchy społeczne od lat sześćdziesiątych XX wieku, w tym na Nową Lewicę, ruch antynuklearny, ruch antyglobalizacyjny, Occupy Wall Street, a ostatecznie na demokratyczny konfederalizm Rożawy. Stanowił główną postać w amerykańskim ruchu zielonych i Burlington Greenens.
Życiorys Bookchin urodził się w Nowym Jorku w rodzinie rosyjskich imigrantów żydowskiego pochodzenia, Natana Bukczina (ros. Натан Букчин) i Róży Bukczin (ros. Розa Букчин). Dorastał na Bronxie, gdzie jego babcia, socjalistyczna rewolucjonistka Zeitel, nasyciła go rosyjskimi ideami ludowymi. Po jej śmierci w 1930 wstąpił do Młodych Pionierów, komunistycznej organizacji młodzieżowej (dla dzieci od 9 do 14 lat), a w 1935 do Młodej Ligi Komunistycznej (dla młodzieży). Uczęszczał do Szkoły Robotniczej przy Union Square, gdzie studiował marksizm. Pod koniec lat 30. zerwał ze stalinizmem i przeszedł na trockizm, wstąpił do Socjalistycznej Partii Robotniczej (SWP). Na początku lat 40. pracował w odlewni w Bayonne w stanie New Jersey, gdzie był organizatorem i kierownikiem warsztatu dla United Electrical Workers, a także rekrutującym dla SWP. W ramach SWP przyłączył się do frakcji Goldman-Morrow, która rozpadła się po zakończeniu wojny. Był robotnikiem samochodowym i członkiem UAW w czasie wielkiego strajku General Motors w latach 1945-46. W 1949 nawiązawszy kontakt z syjonistyczną organizacją młodzieżową w City College, poznał studentkę matematyki Beatrice Appelstein, z którą ożenił się w 1951. Byli oni małżeństwem przez 12 lat i mieszkali razem przez 35 lat, pozostając bliskimi przyjaciółmi i sojusznikami politycznymi do końca życia. Mieli dwoje dzieci.
Od 1947 Bookchin współpracował z dawnym trockistą, niemieckim emigrantem Josefem Weberem, w Nowym Jorku w Movement for a Democracy of Content, grupie około 20 post-trockistów, którzy wspólnie redagowali czasopismo „Contemporary Issues - A Magazine for a Democracy of Content”. „Contemporary Issues” promowało utopizm. Czasopismo to wyrażało przekonanie, że wcześniejsze próby tworzenia utopii opierały się na konieczności ciężkiej pracy, ale obecnie nowoczesna technologia wyeliminowała potrzebę ludzkiego trudu, ułatwiając rozwój. Aby osiągnąć to „post-niedostatkowe” społeczeństwo, Bookchin opracował teorię ekologicznego decentralizmu. W piśmie tym ukazały się pierwsze artykuły Bookchina, w tym przełomowy Problem chemikaliów w żywności (1952). W 1958 określił siebie jako anarchistę, widząc wspólne punkty anarchizmu i ekologii. Jego pierwsza książka, Our Synthetic Environment, została wydana pod pseudonimem Lewis Herber w 1962, na kilka miesięcy przed słynną Cichą wiosną Rachel Carson. W tych kilku publikacjach przedstawił negatywny wpływ na życie człowieka pestycydów stosowanych w rolnictwie i konserwantów w produkcji żywności, a także opisał problemy ochrony środowiska w miastach USA. Our Synthetic Environment, ze względu na swój radykalizm polityczny, zyskała niewielkie zainteresowanie.
W 1964 Bookchin przystąpił do Kongresu Równości Rasowej (CORE), a na Światowych Targach w 1964 protestował przeciwko rasizmowi. W latach 1964–67, mieszkając na Lower East Side na Manhattanie, współtworzył i był główną postacią nowojorskiej Federacji Anarchistów. Jego przełomowy esej Ecology and Revolutionary Thought połączył troskę o środowisko z radykalną polityką. W 1968 założył kolejną grupę, która opublikowała wpływowy magazyn „Anarchos”, zawierający ten oraz inne nowatorskie eseje na temat niedostatku i zrównoważonych technologii, takich jak energia słoneczna i wiatrowa, a także na temat decentralizacji i miniaturyzacji. Wykładał w całych Stanach Zjednoczonych, pomagał popularyzować ideę ekologii w kontrkulturze. Jego szeroko wznawiany esej z 1969 – Słuchajcie, marksiści!, miał stanowi ostrzeżenie dla Studentów na rzecz Demokratycznego Społeczeństwa przed zbliżającym się przejęciem przez grupę marksistowską. Pisał w nim: „Po raz kolejny umarli chodzą pośród nas, ironicznie, obłożeni imieniem Marksa, człowieka, który próbował pochować zmarłych w XIX wieku. Tak więc rewolucja naszych czasów nie może zrobić nic lepszego od parodii, tym razem, rewolucji październikowej 1917 r. i wojny domowej 1918-1920 r. z jej „linią klasową”, bolszewicką partią, ‘proletariacką dyktaturą’, purytańską moralnością, a nawet hasłem ‘radziecka władza”. Te i inne wpływowe eseje z lat sześćdziesiątych XX w. zostały zantologizowane w książce Post-Scarcity Anarchism (1971).
W latach 1969–1970 uczył w Alternative University, kontr-kulturowej szkole w Nowym Jorku. W 1971 wraz z grupą przyjaciół przeprowadził się do Burlington w Vermont, aby zrealizować swoje pomysły dotyczące decentralizacji. Jesienią 1973 został zatrudniony przez Goddard College do prowadzenia wykładów na temat technologii. Z czasem objął stanowisko nauczyciela i utworzył w 1974 programu Studiów nad Ekologią Społeczną, a następnie Instytut Ekologii Społecznej (ISE), którego został dyrektorem. W tym samym roku zatrudniono go w Ramapo College w Mahwah w New Jersey, gdzie szybko został profesorem zwyczajnym. W latach 1977–78 Bookchin działał jako członek Spruce Mountain Affinity Group of the Clamshell Alliance. Również w 1977 roku opublikował The Spanish Anarchists, historię hiszpańskiego ruchu anarchistycznego aż do rewolucji w 1936 roku. W tym okresie nawiązał pewne więzi z powstającym ruchem libertariańskim. Przemawiał na zjeździe Partii Libertariańskiej i współtworzył biuletyn wydawany przez Karla Hessa. W 1976 powiedział działaczowi libertariańskiemu, że „Gdybym był człowiekiem głosującym, głosowałbym na Rogera MacBride’a” – kandydata Partii Libertariańskiej. Związki Bookchina z libertarianizmem w tym okresie odzwierciedlają jego rozczarowanie autorytaryzmem marksistów-leninistów, w wyniku czego w wywiadzie dla Jeffa Riggenbacha z 1979, stwierdził, że czuje się bliższy wolnorynkowym libertarianom, którzy bronią praw jednostki, niż „totalitarnym liberałom i dzisiejszym marksistom-leninistom”. Niemniej jednak, Bookchin odrzucił te typy libertarianizmu, które opowiadały się za nieograniczonym indywidualizmem.
W książce From Urbanization to Cities (wydanej w 1987 jako The Rise of Urbanization and the Declining of Citizenship) Bookchin prześledził tradycje demokratyczne, które wpłynęły na jego filozofię polityczną i określiły realizację koncepcji wolnościowego municypalizmu. W 1988 Bookchin i Howie Hawkins założyli Lewicową Sieć Zielonych „jako radykalną alternatywę dla amerykańskich zielonych liberałów”, opartą na zasadach ekologii społecznej i wolnościowego municypalizmu.
W 1995 Bookchin ubolewał nad upadkiem amerykańskiego anarchizmu na rzecz prymitywizmu, antytechnologii, neosytuacjonizmu, indywidualnej autoekspresji i „doraźnego awanturyzmu”, kosztem tworzenia ruchu społecznego. Artur Verslius powiedział: ”Bookchin [...] określa siebie jako 'anarchistę społecznego', ponieważ oczekuje (delikatnej) rewolucji społecznej [...] Bookchin wypalił się po tych, których określa jako „lifestyle’owych anarchistów”. Publikacja Anarchizm społeczny czy anarchizm stylu życia (ang. Social Anarchism or Lifestyle Anarchism) z 1995, krytykująca tę tendencję, była dla anarchistów zaskoczeniem. Następnie Bookchin stwierdził, że amerykański anarchizm był skrajnie indywidualistyczny i publicznie zerwał z nim zerwał w 1999. Swoje idee przekuł w nową ideologię polityczną: komunaryzm, formę socjalizmu wolnościowego, która zachowuje jego idee o demokracji uczestniczącej i konieczności decentralizacji zabudowy, władzy/pieniądza/wpływów, rolnictwa, przemysłu, itp.
Poza pismami politycznymi Bookchin obszernie pisał o filozofii, nazywając swoje idee dialektycznym naturalizmem. Dialektyczne pisma Hegla, wyrażające rozwojową filozofię zmian i wzrostu, wydawały się sprzyjać organicznemu, ekologicznemu podejściu. Chociaż Hegel „wywarł znaczący wpływ” na Bookchina, nie był on w żadnym sensie heglistą. Jego pisma filozoficzne podkreślają humanizm, racjonalność i ideały oświecenia. Ostatnim ważnym opublikowanym dziełem było The Third Revolution, czterotomowa historia ruchów wolnościowych w rewolucjach europejskich i amerykańskich.
Nauczał w ISE do 2004. Zmarł na zastoinową niewydolność serca 30 lipca 2006 w swoim domu w Burlington, w wieku 85 lat.
Myśl
Socjologia i psychologia Bookchin był krytycznie nastawiony do analizy klasowej marksizmu i uproszczonych antypaństwowych form wolnościowych i liberalnych oraz chciał przedstawić to, co postrzegał jako bardziej złożone spojrzenie na temat społeczeństwa. W swojej książce The Ecology of Freedom stwierdził, że:
Bookchin wskazuje również na nagromadzenie się systemów hierarchicznych w całej historii, które kwitło aż do współczesnych społeczeństw i które ma tendencję do manipulowania ludzką psychiką zbiorową i indywidualną:
Kwestie środowiskowe Książka Bookchina o kursie zderzenia ludzkości ze światem natury, Our Synthetic Environment, została opublikowana sześć miesięcy przed Cichą wiosną autorstwa Rachel Carson. Bookchin odrzucił przekonanie Barry'ego Commonera, że kryzys ekologiczny można przypisać wyborom technologicznym, poglądy Paula Ehrlicha, że można go przypisać przeludnieniu, lub jeszcze bardziej pesymistyczne poglądy, które przypisują ten kryzys ludzkiej naturze. Bookchin uważał raczej, że nasza sytuacja środowiskowa jest wynikiem szkodliwej logiki kapitalizmu, systemu mającego na celu maksymalizację zysku zamiast wzbogacania ludzkiego życia: „Z samej logiki swojego imperatywu rośnij-lub-giń, kapitalizm może powodować kryzysy ekologiczne, które poważnie zagrażają integralności życia na tej planecie”.
Rozwiązaniem tego kryzysu, jak powiedział, nie jest powrót do społeczeństw łowców-zbieraczy, które Bookchin określił jako ksenofobiczne i aprobujące wojnę. Bookchin również sprzeciwił się „polityce zwykłego protestu, pozbawionej treści programowych, proponowanej alternatywy i ruchu na rzecz nadania ludziom kierunku i ciągłości”. Twierdził on, że potrzebujemy „ciągłej świadomości, że irracjonalność danego społeczeństwa jest głęboko zakorzeniona, że jego poważne patologie nie są odosobnionymi problemami, które można leczyć fragmentarycznie, ale muszą być rozwiązywane poprzez zamianę często ukrytych źródeł kryzysu i cierpienia - że sama świadomość jest tym, co może utrzymać ruch razem, nadać mu ciągłość, zachować jego przesłanie i organizację ponad danym pokoleniem, a także rozszerzyć jego zdolność do radzenia sobie z nowymi problemami i zmianami”.
Odpowiedź leży więc w komunaryzmie, systemie obejmującym bezpośrednio demokratyczną organizację polityczną zakotwiczoną w swobodnych federacyjnych zgromadzeniach ludowych, decentralizacji władzy, braku jakiejkolwiek dominacji i zastępowaniu kapitalizmu skoncentrowanymi na człowieku formami produkcji.
Ekologia społeczna