Doktor Żywago (ang. Doctor Zhivago) – amerykański film melodramatyczny z 1965 roku w reżyserii Davida Leana, zrealizowany na podstawie scenariusza Roberta Bolta opartego na powieści Borisa Pasternaka o tym samym tytule; jeden z największych sukcesów w historii wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer. Zalicza się go do trylogii wyreżyserowanych przez Davida Leana klasycznych filmów epickich, obok Mostu na rzece Kwai (1957) i Lawrence’a z Arabii (1962). W rolach głównych wystąpili: Omar Sharif jako poeta dr Jurij Żywago, Julie Christie jako jego kochanka Lara Antipowa i Geraldine Chaplin jako Tonia Gromieko, jego żona.

Film opowiada historię życia lekarza i poety Jurija Żywago na tle gwałtownych przemian zachodzących w Rosji i Związku Radzieckim na początku XX wieku. Dramat trójkąta uczuciowego, w którym uwikłani są bohaterowie filmu, jest osadzony w burzliwych losach wojen i rewolucji toczących się w tym niespokojnym okresie historii. Tematyka filmu i sprawa represji władz ZSRR wymierzonych w Pasternaka wywołały znaczny rozgłos na całym świecie.

Doktor Żywago odniósł wielki sukces kasowy, zarabiając na światowym rynku ponad 200 mln dolarów. Uwzględniając wpływ inflacji, zajmuje 8. miejsce na liście największych hitów w historii amerykańskiego box office’u. Sukces filmu uchronił MGM przed zapaścią finansową. Sporą popularność zyskała również ścieżka muzyczna filmu skomponowana przez Maurice’a Jarre’a.

Dzieło Leana spotkało się głównie z mieszanymi lub negatywnymi recenzjami. Amerykańscy krytycy zarzucali filmowi zbyt wolne tempo, przesadną melodramatyczność i uproszczenie obrazu rewolucji. Rosyjscy recenzenci wytknęli fałszywe stereotypy na temat Rosjan, nieścisłości historyczne i pewne kiczowate momenty. Mimo to film otrzymał liczne prestiżowe nagrody i nominacje, m.in. 5 Oscarów i 5 Złotych Globów.

Fabuła thumb|Spotkanie gen. Jewgrafa Żywagi (Alec Guinness) ze swoją domniemaną bratanicą (Rita Tushingham) stanowi prolog i epilog filmu Akcja filmu rozpoczyna się około 1940 roku. Generał KGB Jewgraf Andriejewicz Żywago wizytuje elektrownię zaporową, gdzie pracuje Tonia Komarowa. Podejrzewa, że dziewczyna może być poszukiwaną przez niego zaginioną w dzieciństwie nieślubną córką Lary Antipowej i jego nieżyjącego przyrodniego brata, Jurija. Podczas spotkania z Tonią pokazuje tomik poezji jej domniemanego ojca, i rozpoczyna snuć opowieść o jego życiu, stanowiącą większość filmu.

Przedrewolucyjna Rosja, rok 1902. Po śmierci matki mały Jurij Andriejewicz Żywago trafia do Moskwy, pod opiekę i wychowanie zaprzyjaźnionej ze zmarłą arystokratycznej rodziny Gromieków: Anny, Aleksandra i ich córki Toni, rówieśniczki Jurija. W spadku po matce otrzymuje bałałajkę. Mijają lata, Jurij tworzy poezję i jednocześnie studiuje medycynę. Przekonany przez Annę, postanawia ożenić się z Tonią. Równocześnie 17-letnia Lara (Larysa), córka krawcowej Amelii, spotyka się z 26-letnim Paszą Antipowem, zaangażowanym w podziemną działalność rewolucyjną. Kochankiem Amelii jest majętny i wpływowy polityk Wiktor Hipolitowicz Komarowski, pragnący, mimo znacznej różnicy wieku, zbliżyć się do córki krawcowej. Komarowski udaje się z Larą na randkę i nawiązuje z nią romans. Dowiedziawszy się o zdradzie Komarowskiego, Amelia podejmuje próbę samobójczą, lecz zostaje w porę uratowana przez Jurija i jego wykładowcę, prof. Kurta, wezwanego przez Komarowskiego. W takich okolicznościach Jurij poznaje Larę. Niedługo później Pasza oznajmia Komarowskiemu zamiar poślubienia Lary. Komarowski odradza dziewczynie zamążpójście za ubogiego rewolucjonistę, a po odejściu Antipowa gwałci ją. Roztrzęsiona dziewczyna bierze rewolwer należący do jej narzeczonego i udaje się na przyjęcie wigilijne, gdzie w obecności Jurija i reszty moskiewskiej elity strzela do Komarowskiego, jedynie lekko go raniąc. Komarowski zabrania wezwania policji, a Larę z przyjęcia bezpiecznie wyprowadza Pasza. Lara wychodzi za mąż za Antipowa, wyjeżdża z nim na zauralską prowincję i rodzi mu córkę Katię. Jurij żeni się z Tonią i mają synka Saszę.

Mija rok, wybucha I wojna światowa. W Moskwie panuje patriotyczne uniesienie, żołnierze w paradach wyruszają na front. Jewgraf Żywago, działając na polecenie SDPRR, zaciąga się do armii carskiej, aby propagować w niej idee bolszewickie. Doktor Jurij Żywago zostaje skierowany do służby w szpitalach polowych. W miarę trwania wojny, podburzani przez antywojenną agitację żołnierze masowo dezerterują z wojska. Wybucha rewolucja lutowa. Po starciu dezerterów ze zmierzającymi na front posiłkami, Jurij spotyka przypadkowo Larę, która zaciągnęła się do wojska jako pielęgniarka, aby móc odszukać zaginionego w walce męża. Przez pół roku blisko współpracują ze sobą, na rozkaz rządu tymczasowego prowadząc szpital polowy. Między nimi rodzi się głębokie uczucie, lecz powstrzymują się od okazywania sobie miłości. Tymczasem w kraju wybucha rewolucja październikowa.

Zwolniony z wojska Jurij powraca do rodziny w ogarniętej rewolucją Moskwie. Podczas jego nieobecności zmarła Anna. Dom Gromieków zostaje przejęty przez bolszewików i podzielony na lokale, do których dokwaterowani zostają nowi mieszkańcy. Jurij wraca do pracy w szpitalu i próbuje publikować swoją poezję. Nadchodzi zima, a z nią głód, choroby i mróz. Jewgraf, teraz funkcjonariusz Czeki, poznaje Jurija, gdy ten nielegalnie rozbiera drewniany parkan, aby móc ogrzać mieszkanie. Jewgraf informuje przyrodniego brata, że jego twórczość nie podoba się komunistycznej cenzurze i może przez to zostać aresztowany. Pomaga bratu i jego rodzinie w ucieczce poprzez wydanie niezbędnych dokumentów. Jurij, Tonia, Aleksander i Sasza wyjeżdżają w zatłoczonym wagonie bydlęcym w długą i uciążliwą podróż do odległej posiadłości ziemskiej Warykino koło Juriatina u podnóża gór Ural. Przejeżdżają przez ziemie sporne, na których grasują oddziały komunistów dowodzone przez osławionego przez stosowanie terroru Strielnikowa.

Podczas postoju Jurij oddala się od pociągu, spacerując po lesie. Natyka się na stojący na ukrytej bocznicy pociąg pancerny, którym podróżuje Strielnikow. Wzięty za zamachowca, staje przed obliczem Strielnikowa, który okazuje się być dawnym Paszą Antipowem. Podczas przesłuchania Strielnikow informuje Jurija, że porzucona przez niego żona mieszka w kontrolowanym przez Białych mieście Juriatin. Po napiętej rozmowie puszcza Żywagę wolno.

Rodzina Jurija dociera do Warykina. Okazuje się, że dom został skonfiskowany i zapieczętowany przez władze rewolucyjne, więc wprowadzają się do stojącej obok szopy, którą następnie remontują. Wiodą spokojne życie, Jurij zaczyna uprawiać rolę, w wolnych chwilach pisze wiersze, a Tonia zachodzi w ciążę. Wiosną następnego roku Jurij udaje się do biblioteki w Juriatinie, w której pracuje Lara. Zostają kochankami. Po kilku miesiącach, dręczony wyrzutami sumienia, zrywa z Larą. W drodze powrotnej do Warykina zostaje uprowadzony przez czerwoną partyzantkę i wbrew swej woli wcielony do służby jako lekarz polowy.

Po dwóch latach służby dla partyzantów, bez żadnej wieści od rodziny, decyduje się zdezerterować i po samotnej, wycieńczającej tułaczce przez kilkaset kilometrów po pokrytej śniegiem Syberii, dociera do Warykina, gdzie nikogo jednak nie zastaje. Przybywa do mieszkania Lary w Juriatinie. Ta informuje go, że po zniknięciu Jurija Tonia dowiedziała się o ich romansie i wróciła z resztą rodziny do Moskwy. Jurij następnie odczytuje list od żony, wysłany pół roku wcześniej na adres Lary. Tonia informuje go o narodzinach córki i o tym, że zostaną lada chwila deportowani z Rosji do Paryża oraz że nie żywi do niego urazy za jego pozamałżeński związek. Jurij i Lara wznawiają swój romans.

Pewnej nocy wizytę składa im Komarowski. Informuje ich, że znajdują się pod obserwacją Czeki: Jurij ze względu na dezercję i uznawaną za „kontrrewolucyjną” poezję, a Lara za bycie żoną Strielnikowa. Odrzucają ofertę pomocy od Komarowskiego i uciekają do Warykina. Tam na pewien czas znajdują spokój i szczęście. Jurij tworzy wiersze miłosne o Larze. Ta spodziewa się ich dziecka. Ponownie odwiedza ich udający się na Daleki Wschód Komarowski. Donosi, że w pobliżu schwytano zmierzającego do żony Strielnikowa, który następnie popełnił samobójstwo w drodze na egzekucję. Po wypełnieniu funkcji przynęty na Antipowa, Lara staje się celem zemsty ze strony Czeki i grozi jej bezpośrednie niebezpieczeństwo. Komarowski oferuje im pomoc w ucieczce za granicę. Jurij zgadza się, lecz sam w ostatniej chwili zostaje w Warykinie, gdyż nie chce opuszczać ojczyzny. Ciężarna Lara i Katia odjeżdżają z Komarowskim na wschód w jednym przedziale wagonu.

8 lat później, czasy rządów Stalina. Jewgraf znajduje bezdomnego i chorego na serce Jurija na moskiewskiej ulicy. Załatwia mu odzież i pracę w szpitalu. Jadąc tramwajem do pracy, Jurij dostrzega przez okno idącą chodnikiem kobietę, którą bierze za Larę. Pośpiesznie wychodzi z pojazdu, zaczyna nawoływać i gonić kobietę, lecz wkrótce doznaje gwałtownego ataku serca i umiera na ulicy. Na pogrzebie Jurija gromadzą się tłumy jego czytelników. Jest wśród nich Lara. Poznaje Jewgrafa i prosi go o pomoc w poszukiwaniach swojej i Jurija córki, która zgubiła się podczas rewolucji w Mongolii. Mimo jego wsparcia, Larze nie udaje się odnaleźć dziecka w stołecznych sierocińcach. Jewgraf traci później kontakt z Larą; domyśla się, że prawdopodobnie zginęła w jakimś obozie pracy w trakcie wielkiej czystki.

Opowieść wraca do teraźniejszości. Jewgraf wierzy, że Tonia Komarowa jest jego bratanicą, lecz dziewczyna nie jest przekonana, bo nie pamięta swoich rodziców. Gdy dziewczyna odchodzi, Jewgraf zauważa, że ta nosi ze sobą bałałajkę. Matka Jurija słynęła z gry na tym instrumencie. Okazuje się, że Tonia ma wrodzony talent do gry na bałałajce. Uśmiechnięty Jewgraf stwierdza, że „to dar”, sugerując, że Tonia musi być istotnie poszukiwaną córką Jurija i Lary.

Obsada

Produkcja Tło historyczne Doktor Żywago jest oparty na jedynej, zawierającej wątki autobiograficzne powieści rosyjskiego pisarza i poety Borisa Pasternaka pod tym samym tytułem. Mimo prowadzonej przez Chruszczowa polityki odwilży, cenzura nie pozwoliła na legalną publikację tego dzieła w Związku Radzieckim. Jednakże powieść krążyła w „samizdacie”, czyli w drugim obiegu. W 1956 roku Pasternak przekazał przez pośrednika manuskrypt Doktora Żywagi włoskiemu wydawcy o poglądach komunistycznych , a ten w następnym roku opublikował ją we włoskim przekładzie nakładem swojej mediolańskiej oficyny. Samowolne wydanie powieści ściągnęło prześladowania na autora, już i tak znajdującego się w niełasce u władz. Pasternaka wydalono ze Związku Pisarzy ZSRR. Jego sytuacji nie polepszyło podpisanie wymuszonego oświadczenia zakazującego dalszej publikacji jego utworu za granicą. W międzyczasie książka szybko stała się sławna; przetłumaczono ją na wiele języków i stała się międzynarodowym bestsellerem. W 1958 roku Borysowi Pasternakowi przyznano literacką Nagrodę Nobla za twórczość poetycką oraz za Doktora Żywagę, jednak reżim dał mu do zrozumienia, że odebranie tego wyróżnienia będzie oznaczać dla niego emigrację. Nie chcąc opuszczać ojczyzny, odrzucił nagrodę. Zmarł dwa lata później, 30 maja 1960 roku.