Twardzioszek przydrożny (Marasmius oreades (Bolton) Fr.) – gatunek grzybów, należący do rodziny twardzioszkowatych (Marasmiaceae).
Systematyka i nazewnictwo Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Marasmiaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.
Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w 1792 r. James Bolton, nadając mu nazwę Agaricus oreades. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w 1836 r. Elias Fries, przenosząc go do rodzaju Marasmius. Synonimy naukowe:
Nazwę polską podał Franciszek Błoński w 1889 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako nicniczka, podróżniczka, przydróżka, tanecznica, wieruszka, zwiędlak przydrożny.
Morfologia Kapelusz Średnicy 1–4 (do 6) cm, barwy skórzastożółtej lub ochrowobrązowawej (suchy bledszy, białawy), higrofaniczny, z brzegiem prążkowanym przez prześwitujące blaszki, gładki i nagi. Za młodu stożkowaty, później wypukły, w dojrzałym owocniku płaski, często z tępym garbkiem pośrodku. Blaszki Blaszki bardzo rzadkie, białawe, po deszczu ochrowe, podczas suszy kremowe, po zwilżeniu nieco ciemniejsze. Trzon Wysokość 6–7 cm, grubość ok. 0,5 cm. Jest cylindryczny, pełny, elastyczny, niełamliwy, bladoochrowy, białawożółtawy. Miąższ Bladożółty. Cienki, biały, nie zmieniający zabarwienia po przekrojeniu. Ma przyjemny grzybowy zapach i delikatny smak. Wysyp zarodników Biały. Zarodniki o średnicy 7–10 × 4–6 µm, jajowate, gładkie, bezbarwne. Gatunki podobne niektóre lejkówki. Różnią się przyrośniętymi i mocno zbiegającymi blaszkami. Mają też mniej elastyczny trzon, gęściej wyrastające blaszki, oszroniony kapelusz i inny zapach. łysostopek cierpki (Gymnopus peronata).
Występowanie i siedlisko Występuje w umiarkowanej strefie na całej półkuli północnej, a także w Australii. W Europie Środkowej twardzioszek przydrożny jest bardzo pospolity, w Polsce również.
Rośnie na łąkach, pastwiskach, przy polnych ścieżkach, na skraju lasów. Wytwarza owocniki od maja do listopada. Owocniki twardzioszka często tworzą czarcie koła. Niekiedy osiągają one średnicę 20 cm. Jego grzybnia wydziela amoniak barwiący trawę w jej otoczeniu na niebieskawozielony kolor i powodujący jej obumieranie. Duża ilość, pochodzących z nawozów sztucznych związków azotowych w glebie nie sprzyja występowaniu tego gatunku, dlatego też rośnie on głównie na mało lub średnio urodzajnej glebie.
Znaczenie Saprotrof. Grzyb jadalny. Do celów konsumpcyjnych używa się wyłącznie kapeluszy, odrzucając łykowate trzonki. W smaku łagodny, o orzechowym posmaku, nadaje się głównie do zup, sosów. Zawiera mniej wody, niż inne grzyby i z tego powodu nadaje się także do suszenia. W jednym z atlasów w 1909 r. tak pisano o tym gatunku: „Z powodu jego miłego, aromatycznego, przyjemnego smaku zalicza się on do najsmaczniejszych grzybów jadalnych”. Należy jednak uważać przy jego zbieraniu, może być bowiem pomylony z niektórymi trującymi lejkówkami i grzybówkami, które rosną na takich samych siedliskach.
Z owocników wyizolowano kwas marazmowy. Jest to związek seskwiterpenowy o właściwościach antybakteryjnych i fungistatycznych. M.in. hamuje wzrost gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i pałeczki okrężnicy (Escherichia coli).
Przypisy Grażyna Końska, Halina Komorowska, Lecznicze działanie grzybów, Wszechświat. Czasopismo przyrodnicze, t 110, nr 7-9/2009.
Kategoria:Grzyby jadalne Kategoria:Mykobiota Polski Kategoria:Twardzioszkowate