Kodeks Stanisława Augusta (łac. Codex Stanislai Augusti) – projekt kodyfikacji prawa ziemskiego (szlacheckiego) obowiązującego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Geneza Prawo ziemskie w Rzeczypospolitej nie zostało w całości kodyfikowane. Przeciwna była temu szlachta, która obawiała się wzmocnienia władzy królewskiej. Najgorsza sytuacja panowała w Koronie, gdzie w zakresie prawa procesowego obowiązywała nadal przestarzała już Formula processus z 1523. Wraz z rozpoczęciem obrad Sejmu Czteroletniego pojawił się pomysł przygotowania kolejnego projektu kodyfikacji. Zamiar ten został przesądzony w chwili uchwalenia Ustawy Rządowej, ponieważ zawarty w niej artykuł VIII stanowił m.in.: "Nowy kodeks praw cywilnych i kryminalnych przez wyznaczone przez sejm osoby spisać rozkazujemy". Początkowo zamierzano przygotować jeden kodeks dla całego państwa, lecz z powodu protestu posłów litewskiego powołano odrębną komisję kodyfikacyjną dla Wielkiego Księstwa Litewskiego, która miała zastąpić III Statut litewski z 1588 przygotowanym przez siebie projektem.
Prace nad kodeksem Do opracowania projektu powołane zostały dwie komisje, osobno dla Korony i Litwy. Na czele deputacji prowincji koronnych stanęli kanclerz Jacek Małachowski i podkanclerzy Hugo Kołłątaj. W skład komisji weszli takżeS. Borowski, Kodeks Stanisława Augusta: zbiór dokumentów, Warszawa 1938, s. 22-23.:
Józef Bierzyński – podkomorzy kijowski i poseł województwa kijowskiego; Sebastian Dłuski – starosta łukowski; Feliks Trojanowski – sędzia ziemski bielski; Józef Morawski – pisarz ziemski latyczowski; Michał Sobański – podstoli winnicki; Józef Januszewicz – pierwszy profesor prawa ojczystego w Polsce w Akademii Krakowskiej; Władysław Mieczyński – starosta sochaczewski; Józef Szymanowski – szambelan królewski, późniejszy przewodniczący Wydziału Sprawiedliwości w Radzie Najwyższej Narodowej w 1794; Andrzej Puchała – podstarości czerski; Franciszek Poniński – starosta kopanicki; ks. Andrzej Reptowski – kanonik warszawski; Józef Wybicki – szambelan królewski.
W pracach nad kodeksem brali także udział: ks. Hieronim Stroynowski – profesor; rektor Szkoły Głównej w Wilnie, zwolennik fizjokratyzmu; Franciszek Barss – adwokat warszawski; ks. Teodor Ostrowski – profesor prawa, formalnie zaproszony do współpracy po podjęciu uchwały deputacji koronnej 12 października 1791, w rzeczywistości obecny jedynie na posiedzeniu w dniu 9 listopada 1791.
Komisje nie zdołały doprowadzić swoich prac (poważnie zaawansowanych) do końca z powodu wybuchu wojny z Rosją. Projekt kodeksu nigdy nie został ukończony, tym samym kodeks nie wszedł w życie. Pozostały jedynie cenne materiały. Prawem stały się przygotowane przez komisję projekty ustaw o sądach trybunalskich i ziemskich.
Regulacje Projektowany kodeks miał mieć postępowy charakter. Regulowane przez niego prawo wciąż pozostawało prawem feudalnym, zawierało jednak już liczne elementy kapitalistyczne. Utrzymano stanowy podział społeczeństwa, jednak kontynuowano i rozwijano reformy Sejmu Czteroletniego, np.: zapewniano ochronę prawną chłopów przewidywano ograniczoną wolność osobistą i nieusuwalność z gruntu przyjmowano regułę poszanowania kontraktów między panem a poddanymi określano sąd państwowy dla włościan chciano ograniczyć arbitralne postępowanie feudała
Nowoczesne przepisy zawierała zwłaszcza część odnosząca się do prawa karnego, gdzie przewidziano szereg postępowych (humanitarnych) zasad, m.in.: wprowadzał formalną definicję przestępstwa (nullum crimen sine lege) ustanawiał w prawie polskim zasadę pełnej równości wobec prawa karnego (nulla poena sine lege) akcentował prewencję szczególną jako uzasadnienie kary w sposób generalny regulował nieletniość jako okoliczność wyłączającą odpowiedzialność przy przestępstwach zawierał podział na: przestępstwa prywatne i przestępstwa publiczne.
Zobacz też Kodeks Zamoyskiego
Przypisy
Bibliografia
Borowski S., Kodeks Stanisława Augusta: zbiór dokumentów, Warszawa 1938.
Linki zewnętrzne S. Borowski, Kodeks Stanisława Augusta: zbiór dokumentów, Warszawa 1938 Wojciech Szafrański, Opieka w projekcie Wojciecha Prus Olszowskiego do Kodeksu Stanisława Augusta, Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego 7, s. 223-233.
Kategoria:Historia Polski 1764–1795 Kategoria:Źródła prawa polskiego okresu przedrozbiorowego Kategoria:Polskie kodeksy historyczne