Cmentarz Centralny w Wiedniu

Cmentarz Centralny w Wiedniu (niem. Wiener Zentralfriedhof) – główna nekropolia Wiednia, jeden z największych cmentarzy Europy

Geneza Drugi pod względem powierzchni (2,5 km²) i największy pod względem liczby pochowanych (3,3 mln) cmentarz Europy. Pod względem zajmowanej powierzchni większy od niego jest jedynie cmentarz Ohlsdorf w Hamburgu. Znajduje się tu około 330 000 grobów. Powstał w rezultacie obowiązującego od czasów cesarza Józefa II ustawodawstwa zakazującego pochówku na cmentarzach znajdujących się w obrębie miasta. W 1784 powstało pięć cmentarzy zlokalizowanych w pasie podmiejskim: St. Marks, Hundsturm, Matzleinsdorfer, Währinger, SchmelzerWerner T. Bauer: Wiener Friedhofsführer. Genaue Beschreibung sämtlicher Begräbnisstätten nebst einer Geschichte des Wiener Bestattungswesens. Wien 2004, .. W połowie XIX wieku wobec stale rosnącej ludności Wiednia a tym samym rosnącej także liczby pochówków Rada Miasta podjęła decyzję w 1863 o założeniu centralnego cmentarza, znajdującego się daleko poza miastem, a jednocześnie na tyle rozległego aby nie mógł być szybko zapełniony. Decyzję tę umożliwiła zmiana prawa, pozbawiającego Kościół katolicki wyłączności w zakresie prowadzenia cmentarzy i pozwalającego na powstawanie cmentarzy należących do wspólnot gminnych i miejskich. Po długotrwałych poszukiwaniach miejsca i korzystnej ekspertyzie wydanej przez cesarski Instytut Geologiczny w 1869 ostatecznie gmina Wiedeń zakupiła działki na terenie wsi Kaiserebersdorf i Simmering. W 1870 ogłoszono konkurs na urządzenie cmentarza – który wygrał zespół pochodzących z Frankfurtu architektów: Karla Jonasa Myliusa i Alfreda Friedricha Bluntschliego. Według ich projektu po zaledwie trzech latach budowy (1871–1874) zbudowano nowe „miasto umarłych” w Wiedniu.

Historia Przy podjęciu decyzji w 1863 o budowie Centralnego Cmentarza określono jego międzywyznaniowy charakter, a także możliwość stworzenia na jego terenie oddzielnych sektorów poszczególnych wspólnot religijnych. Decyzje te budziły sprzeciw dostojników Kościoła katolickiego, ale ostatecznie status cmentarza został przez nich zaakceptowany, a nawet 30 października 1874 odbyło się uroczyste poświęcenie części cmentarzaHedwig Abraham Guide, Geschichte des Wiener Zentralfriedhofes – Kunst und Kultur in Wien, online [17.12.2019].. Pierwszy pogrzeb odbył się na nim 1 listopada 1874 (zachował się grób pochowanego wówczas Jakoba Zelzera). Cmentarz od momentu powstania był siedem razy przebudowywany. Do dzisiaj pozostaje czynny i wciąż odbywają się tu pochówki.

Początkowo lokalizacja cmentarza budziła powszechną krytykę przede wszystkim z powodu złego skomunikowania z centrum Wiednia. Aby przeciwdziałać temu negatywnemu wizerunkowi i zwiększyć atrakcyjność cmentarza, Rada Miasta podjęła w 1881 decyzję o wzniesieniu honorowego kompleksu grobowego. W tym celu na centralny cmentarz przeniesiono prochy różnych wybitnych postaci z innych cmentarzy, w tym Ludwiga van Beethovena i Franza Schuberta z cmentarza Währinger. W 1910 roku cmentarz otrzymał kościół cmentarny św. Karola Boromeusza. Cały czas, ale z oporami trwały prace nad skomunikowaniem go z resztą miasta – w ich wyniku powstała specjalna linia kolejowa, a także linia tramwajowa (istniejące do dziś)Alfred Horn: Wiener Stadtbahn. 90 Jahre Stadtbahn, 10 Jahre U-Bahn. Bohmann-Verlag, Wien 1988, , S. 24.. Od końca XIX wieku przybywało także zwolenników kremacji – stąd mimo sprzeciwu czynników kościelnych naprzeciwko bramy głównej cmentarza powstało w 1922 działające do dziś krematorium przy ul. Simmering.

Do dziś widoczne są na cmentarzu ślady okresu rządów nazistów i II wojny światowej. W trakcie pogromu ludności żydowskiej (Noc kryształowa) 9 listopada 1938 zostały wysadzone sale ceremonii oraz zniszczone liczne groby na starym i nowym cmentarzu żydowskim. W okresie 1938–1945 chowano na nim członków ruchu oporu i dezerterów z Wehrmachtu którzy decyzją Sądu Okręgowego w Wiedniu byli rozstrzeliwani i chowani w masowych grobach szybowych na zamkniętej dla ludności części cmentarza. Krewni ofiar nie byli poinformowani o miejscu ani czasie pochówku. Obecnie sektor 40 gdzie znajdują się te groby decyzją władz Wiednia stanowi pomnik historii.

Podczas bitwy pod Wiedniem w kwietniu 1945 cmentarz został poważnie uszkodzony podczas bombardowań miasta (w pobliżu znajdowała się np. rafineria ropy naftowej w Schwechat), a także w trakcie walk między Armią Czerwoną a jednostkami niemieckimi. Po zakończeniu wojny na terenie cmentarza było około 550 kraterów bombowych i ponad 12 000 zniszczonych grobów. Zniszczona została również kopuła kościoła Karola Boremeusza, której odbudowa trwała do końca lat 50. XX wieku. Od lat sześćdziesiątych stopniowo odrestaurowano część zniszczonych grobów na starym cmentarzu żydowskim oraz zbudowano od nowa budynek ceremonii pogrzebowych na nowym cmentarzu żydowskim.

Architektura i układ cmentarza alt=|lewo|mały|474x474px|Cmentarz Centralny w Wiedniu – plan Cmentarz Centralny został zbudowany na wcześniej niezagospodarowanym terenie, stąd jego architekci mieli dużą swobodę w projektowaniu. Już na planie charakteryzuje się linią geometrycznych i uporządkowanych alei. Główna aleja prowadząca od znajdującej się na północy bramy głównej prowadzi poprzez Stare Arkady i sektory grobów honorowych do znajdującego się w centrum cmentarza kościoła do którego symetrycznie przylegają Nowe Arkady. Od bramy głównej odchodzą też dwie aleje pod około 45° stanowiące ramę centrum cmentarza.Oprócz części międzywyznaniowej na której w dużej części pochowani są rzymscy katolicy wydzielono sektory zawierające: cmentarz ewangelicki, nowy i stary cmentarz żydowski, sektor islamski, sektor prawosławnych z Syrii, sektor muzułmańsko-egipski, sektor koptyjsko-ortodoksyjny, sektor greckokatolicki, rosyjski cmentarz prawosławny, rumuński cmentarz prawosławny, serbski cmentarz prawosławny. Na Cmentarzu Centralnym znajdują się też wydzielone sektory, cmentarze wojenne i pomniki konfliktów militarnych które dotknęły tę część Europy.

Budynki w głównej części Cmentarza Centralnego Zespół budynków w głównej części cmentarza powstawał w kilku etapach. Najpierw powstały Stare Arkady. Po rozstrzygnięciu konkursu w 1899 na projekt ukończenia budowy kompleksu cmentarnego na rzecz koncepcji Maxa Hegele – związanego ze środowiskiem Secesji Wiedeńskiej skupionej wokół Otto WagneraFriedrich Achleitner: Österreichische Architektur im 20. Jahrhundert. Ein Führer in vier Bänden, Band III / 1, Residenz-Verlag, Salzburg und Wien 1990, , S. 291 f.. W latach 1900–1908 powstały brama główna oraz dwie sale pogrzebowe. W latach 1905–1907 zbudowano Nowe Arkady, a w ostatnim etapie w latach 1908–1910 wybudowano kościół cmentarny.

Stare Arkady mały|Stare Arkady (Alte Arkaden) Najstarszymi budynkami na Cmentarzu Centralnym są powstałe w latach 1879–1881 Stare Arkady położone symetrycznie na lewo (sektor 31 A) i prawo (sektor 13 A) od głównej alei prowadzącej od bramy głównej (nr 2) do kościoła cmentarnego. Budynek ma charakter eklektyczny, w stylu dominującego wówczas historyzmu. Zaprojektowany został przez twórców Cmentarza Centralnego Karla Jonasa Myliusa i Alfreda Friedricha Bluntschliego. Stare Arkady mieściły pierwotnie grobowce arystokratycznych rodów austriackich, obecnie chowani w nich są także ludzie zasłużeni dla miasta Wiednia.

Główna Brama (nr 2) i budynki pogrzebowe. mały|Brama Główna (nr 2) na Cmentarzu Centralnym Główna brama Centralnego Cmentarz powstała w 1905 roku. Składa się z dwóch symetrycznie zbudowanych pylonów. Jeden jest poświęcony cesarzowi Franciszkowi Józefowi I drugi burmistrzowi Wiednia Karlowi Luegerowi. Wraz z bramą powstały wówczas wybudowane w stylu secesyjnym dwie sale pogrzebowe (kostnice) znajdujące się w sektorze 2; większa nr 1 na lewo od Starych Arkad i mniejsza nr 2 znajdująca się na prawo od Starych Arkad (obecnie muzeum cmentarza). Wszystkie te obiekty wybudowano według projektu Maxa Hegele. Ciekawym obiektem związanym z cmentarzem jest znajdujące się poza jego obrębem naprzeciwko bramy głównej przy ulicy Simmering krematorium (Feuerhalle Simmering), zbudowane według projektu Clemensa Holzmeistera w stylu ekspresjonistycznym z orientalnymi wpływami. Prawie pół wieku później, od 1965 do 1969 roku, Holzmeister przeprowadził rozbudowę i przebudowę obiektu, wówczas m.in. dodano nowe sale pogrzebowe, a freski zaprojektowane przez Antona Koliga w 1927 roku przeniesiono do kopułyFriedhöfe Wien -Feuerhalle Simmering online [30.12.2019].. Na terenie cmentarza znajdują się jeszcze jedna sala pogrzebowa (kostnica) nr 3 zbudowana w 1924 przez ucznia Wagnera Karla Ehna w sektorze 68 B.

Kościół św. Karola Boremeusza i Nowe Arkady mały|Kościół św. Karola Boremeusza z Nowymi Arkadami od strony wschodniej mały|Kościół św. Karola Boremeusza z Nowymi Arkadami od strony zachodniej

Dominantę dla Cmentarza Centralnego stanowi kościół cmentarny św. Karola Boromeusza, Zbudowany w latach 1908–1910, jest obecnie jednym z najważniejszych budynków secesyjnych Wiednia. Przed wybudowaniem kościoła w latach 1905–1907 zbudowano Nowe Arkady. W pierwotnym założeniu miały one obejmować półkoliście cały plac przed kościołem.Ostatecznie zbudowane zostały tylko położone w południowej części placu, stanowiące obecnie skrzydło lewe i prawe. Obecnie podzielone są na 70 sklepień arkadowych, dwa mauzolea i 768 kolumnadowych wnęk. Zarówno kościół, jak i Nowe Arkady zbudowane zostały według projektu Maxa Hegele.

Krypta prezydencka mały|Krypta prezydencka Bezpośrednio na północ od kościoła cmentarnego niego znajduje się sektor mieszczący kryptę Prezydencką (niem. Präsidentengruft) w której pochowano prezydentów Drugiej Republiki: Karla Rennera (1870-1950), Theodora Körnera (1873-1957), Adolfa Schärfa (1890–1965), Franza Jonasa (1899-1974), Rudolfa Kirchschlägera (1915-2000), Thomasa Klestila (1932–2004), Kurta Waldheima (1918-2007)Robert S. Budig, Gertrude Enderle-Burcel, Peter Enderle: Ehrengräber am Wiener Zentralfriedhof, Wien 2006, .. Od krypty w kierunku bramy rozciągają się sektory mieszczące groby arystokracji oraz ludzi polityki, nauki i sztuki.

Groby honorowe na Cmentarzu Centralnym (politycy, ludzie nauki i sztuki) Od 1885 rozpoczęto na cmentarzu budowę grobów honorowych aby zwiększyć atrakcyjność pochówku na cmentarzu. Te grupy grobów znajdują się w sektorach 32 A, 14 A, 32 C, 14 C, 33 G. Jest tu ponad 350 grobów tego typu. Od 1954 powstają także groby honorowe w sektorze 40 (Ehrenhain) oraz sporadycznie w innych sektorach cmentarza. Powstało takich grobów ponad 600.

Niektóre osoby pochowane w grobach honorowych