Liechtenstein (, ), Księstwo Liechtensteinu (niem. , ) – państwo unitarne położone w Europie Zachodniej, w dolinie górnego Renu, w Alpach Retyckich, między Austrią a Szwajcarią.

Powierzchnia Liechtensteinu wynosi 160,5 km², co daje mu 189. miejsce na świecie, a zamieszkiwane jest przez 39 680 osób, co z kolei daje 187. miejsce na świecie. Liechtenstein składa się z dwóch regionów () Oberland i Unterland, w skład których wchodzi jedenaście gmin (), posiadających szeroką autonomię, ale pozostających pod zwierzchnictwem władzy centralnej. Siedzibą władz państwowych i konstytucyjną stolicą państwa jest Vaduz.

Państwo jest monarchią konstytucyjną, na której czele stoi Książę Liechtensteinu. Obecnie panującym księciem jest Jan Adam II. Podstawą ustroju Liechtensteinu jest konstytucja z 1921 r. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy (unikameralizm) parlament – Landtag.

Księstwo Liechtensteinu powstało 23 stycznia 1719 r. z połączenia majątków Schellenberg oraz Vaduz i od tamtej pory państwem rządzi dynastia Liechtensteinów. Było częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Związku Reńskiego i ostatecznie Związku Niemieckiego, a po jego rozwiązaniu w 1866 r. stało się suwerennym państwem. Podczas obu wojen światowych Liechtenstein pozostał neutralny, a od lat 50. XX wieku doszło w kraju do ożywienia gospodarczego i napływu zagranicznego kapitału, w wyniku czego państwo stało się najbogatszym lub jednym z najbogatszych państw świata z PKB per capita równym 197,5 tys. dolarów amerykańskich.

Liechtenstein znajduje się w unii celnej i monetarnej ze Szwajcarią, należy do Organizacji Narodów Zjednoczonych, Rady Europy, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, Światowej Organizacji Handlu, strefy Schengen i Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Geografia

Liechtenstein położony jest nad górnym Renem, w Alpach. Cała granica zachodnia państwa przebiega wzdłuż biegu Renu, wschodnia zaś wyznaczana jest przez łańcuchy alpejskie. Najwyższym szczytem Liechtensteinu jest Grauspitz o wysokości 2599 m n.p.m.

Powierzchnia: 160,5 km² Całkowita długość granic: 77,9 km, w tym z Austrią 36,7 km i ze Szwajcarią 41,2 km Najniższy punkt: Ruggeller Riet 430 m n.p.m.

Powierzchnia Liechtensteinu zwiększyła się o około 0,5 km² (kosztem Austrii), a granica wydłużyła o 1,9 km, gdy 28 grudnia 2006 roku rząd dokładnie określił granicę państwa.

Historia

Obecne tereny Liechtensteinu już ponad 1500 lat temu zostały zasiedlone przez Alamanów i innych Germanów. W tym czasie Karol Wielki włączył te ziemie do swego imperium. Przez wieki te tereny były podzielone na dwa hrabstwa: Vaduz, ze stolicą w Vaduz oraz Schellenberg, ze stolicą w Schellenbergu. Hrabstwo Schellenberg dzieliło losy ważniejszego hrabstwa Vaduz. Na przełomie XVII i XVIII wieku obydwa hrabstwa zostały zakupione przez ród Liechtensteinów.

W 1719 roku ziemie te zostały uznane przez cesarza za suwerenne księstwo w granicach Rzeszy Niemieckiej. W roku 1806 cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Franciszek II Habsburg został zmuszony przez Napoleona do abdykacji i zrzeczenia się tytułu cesarza rzymskiego. Liechtenstein w 1806 został członkiem Związku Reńskiego, który miał zastąpić cesarstwo i pozostał w nim do 1814 roku. W latach 1815–1866 był członkiem Związku Niemieckiego. Przez te wszystkie lata księstwo utrzymywało ścisłe kontakty gospodarcze i polityczne z Austrią. Wynikiem tego było w 1866 wystąpienie z nią ze Związku Niemieckiego i uzyskanie przez Liechtenstein pełnej niepodległości.

Podczas I wojny światowej państwo było neutralne. Po wojnie więzy z Austrią zostały zastąpione przez umowy ze Szwajcarią. 24 października 1921 w Liechtensteinie ustanowiono konstytucję, według której kraj jest monarchią o demokratyczno-parlamentarnej formie rządów. W 1924 państwo weszło w skład szwajcarskiego związku celnego. Liechtenstein związał się ze Szwajcarią również unią monetarną i pocztową.

W 1949 roku państwo zostało członkiem Międzynarodowego Trybunału SprawiedliwościW 1955 Trybunał rozpatrzył sprawę Liechtensteinu przeciw Gwatemali w sprawie o obywatelstwo. Obywatel niemiecki Friedrich Nottebohm, zamieszkały od 1905 r. w Gwatemali i prowadzący tam przedsiębiorstwo, w październiku 1939 r. przyjął obywatelstwo Liechtensteinu. Po przystąpieniu do wojny w 1941 rząd Gwatemali, traktując Nottebohma jako Niemca skonfiskował jego majątek. W 1951 r. rząd Liechtensteinu wniósł w tej sprawie skargę do Trybunału. Jak orzekł Trybunał sprawą każdego państwa suwerennego jest określać własnym ustawodawstwem nabywanie jego obywatelstwa, lecz przy nadawaniu go powinien istnieć rzeczywisty związek między obywatelem a państwem, bowiem obywatelstwo stanowi więź prawną, której podstawą jest społeczny fakt przywiązania, rzeczywista solidarność egzystencji, interesów, uczuć, za którą idzie wzajemność praw i obowiązków (Nottebohm Case (Liechtenstein v. Guatemala) )., a w 1978 zostało przyjęte do Rady Europy. W 1984 roku książę Franciszek Józef II przekazał regencję Janowi Adamowi II. W tym samym roku przyznano kobietom prawo głosu w wyborach powszechnych, zaś w 1990 roku Liechtenstein został przyjęty do ONZ. W 1989 roku zmarł książę Franciszek i władzę przejął książę Jan Adam II. W 2003 roku ogólnonarodowe referendum zwiększyło uprawnienia monarchy. Tym samym Księstwo zostało pierwszym państwem europejskim, które przywróciło klasyczną monarchię, ograniczając demokrację parlamentarną.

Ustrój polityczny

Księstwo Liechtensteinu jest monarchią konstytucyjną.

Głową państwa jest panujący Książę (niem. ), który obok Narodu jest jednym z dwóch suwerenów. Należy do niego władza wykonawcza, ale posiada również szerokie kompetencje w zakresie ustawodawstwa (prawo bezwzględnego weta) oraz sądownictwa (odpowiada za wybór sędziów). Książę jest również reprezentantem państwa za granicą. W imieniu Księcia władzę sprawować może jego następca (niem. ) jako koregent.

Władzę wykonawczą w imieniu Księcia sprawuje kolegialny Rząd z Premierem na czele. Członkowie Rządu są mianowani przez Księcia na wniosek Landtagu. Rządowi podlega cała administracja państwowa.

Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament zwany Landtagiem. Składa się z 25 deputowanych, którzy są wybierani przez Naród w powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych wyborach o ordynacji proporcjonalnej.

Władzę sądownicza stanowią: Sądy Powszechne w trzech instancjach (Sąd Krajowy, Wyższy Sąd Krajowy i Najwyższy Sąd Krajowy); Trybunał Państwowy i Trybunał Administracyjny. Sędziów wybiera Książę.

Inicjatywę ustawodawczą posiadają: Landtag, Książę oraz Naród.

thumb|Podział administracyjny Liechtensteinu

Podział administracyjny

W tradycyjnym podziale Księstwa wyróżnia się dwa regiony (), zwane również okręgami wyborczymi (): Oberland oraz Unterland. Nie ma on jednak znaczenia administracyjnego, natomiast jest ważny dla legislacji wyborczej, bo właśnie zgodnie z tym podziałem przydzielane są mandaty do LandtaguArt.46 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu..

Funkcję administracyjną pełni podział na jedenaście gmin (), który jest zgodny z podziałem na regiony – w skład Unterlandu wchodzi pięć gmin, a w skład Oberlandu sześć. Największą (terytorialnie) gminą jest Triesenberg, a najmniejszą Planken; największą pod względem liczby mieszkańców jest Schaan.

Cechą charakterystyczną podziału administracyjnego Księstwa jest silne rozdrobnienie jednostek administracyjnych, wynikające z przebiegu granic historycznych majątków feudalnych. Przykładowo gmina Schaan posiada cztery eksklawy, a jednocześnie na jej terenie znajdują się cztery enklawy: dwie należące do Vaduz oraz dwie do Planken.

Demografia Liczba ludności Według rocznika statystycznego (niem. ) wydawanej przez Urząd Statystyczny (niem. ) z roku 2022, populacja Liechtensteinu na dzień 31 grudnia 2022 roku wynosi 39 680. Według liczba ludności Księstwa na dzień 31 grudnia 2020 wyniosła 39 425.

Zmiany liczby ludności mały|450x450px|Zmiany liczby ludności i współczynnika przyrostu naturalnego od 1901 roku w Liechtensteinie. Liczba ludności praktycznie nieprzerwanie rośnie. Wzrost zintensyfikował się po zakończeniu II wojny światowej – od 1945 roku populacja państwa potroiła się, a od początku XXI wieku wzrosła o 17,9%.

Przyrost naturalny jest dodatni, co stanowi ewenement wśród wysoko rozwiniętych krajów zachodu. Według danych urzędu statystycznego w roku 2019 urodziło się 356 osób, a zmarło 263, zatem bezwzględny przyrost naturalny wyniósł +93, co w przeliczeniu na 1000 mieszkańców daje 2,4‰. Najwyższy przyrost naturalny w ostatnim stuleciu notowano tuż po II wojnie światowej, kiedy wynosił 17–18‰. Od tamtego momentu wartość tego wskaźnika stopniowo spada, jednak od kilkunastu lat obserwuje się wypłaszczanie tej krzywej.

Migracje Przed II wojną światową saldo migracji w Liechtensteinie było ujemne lub bliskie zera. Po wojnie natomiast rozpoczął się napływ imigrantów do kraju. Saldo spadało nisko poniżej zera w latach 1969 i 1980. Poza tymi wyskokami wartość wskaźnika migracji jest dodatnia i utrzymuje się na podobnym, dodatnim poziomie.

Według danych urzędu statystycznego w roku 2019 do państwa napłynęło 727 imigrantów, a wyjechało 446 emigrantów. Saldo migracji w przeliczeniu na 1000 mieszkańców zgodnie z tymi danymi wyniosło zatem 7,1‰.

Oznacza to, że łącznie populacja Liechtensteinu zwiększyła się o 374, zatem wskaźnik przyrostu rzeczywistego wyniósł 9,5‰.

Według pod koniec roku 2021 przyrost rzeczywisty populacji wyniósł 7,3‰. 2020 Na podstawie Przyrost naturalny2,46‰Współczynnik urodzeń10,35‰Współczynnik zgonów7,89‰Saldo migracji4,84‰Przyrost rzeczywisty7,3‰Umieralność noworodków4,12‰Płodność kobiet1,69 urodzeń na kobietę

Struktura płci i wieku mały|450x450px|Struktura płci i wieku populacji Liechtensteinu. Stan na rok 2019. W populacji Liechtensteinu przeważają kobiety, stanowiące ok. 50,41% – oznacza to, że współczynnik feminizacji wynosi 101,65. Najwyższą procentową nadwyżkę mężczyzn w pięcioletnich grupach wiekowych notuje się wśród osób w wieku od 5 do 9 lat, gdzie wynosi ona 6,27%, natomiast nadwyżkę kobiet w wieku powyżej 85 lat, gdzie wynosi 33,91%.

Społeczeństwo Liechtensteinu jest społeczeństwem starzejącym się, o czym świadczy postać piramidy płci i wieku regresywnej. Na podstawie piramidy płci i wieku można stwierdzić, że Liechtenstein znajduje się w ostatniej fazie rozwoju demograficznego. Piramidę płci i wieku Liechtensteinu odróżnia od analogicznych wykresów w innych państwach europejskich (np. Niemczech lub Polsce), brak powtarzającego się cyklicznie echa powojennego niżu demograficznego. Jest to związane z nieuczestnictwem Księstwa w II wojnie światowej, a co za tym idzie z brakiem znaczących strat ludnościowych.

Według średnia mediana wieku wynosi 43,7 lat (u mężczyzn 42; u kobiet 45,3) i znajduje się na 22. miejscu wśród państw świata według tego wskaźnika. Również według oczekiwana średnia długość życia wynosi 82,36 lat (u mężczyzn 80,11; u kobiet 85,19).

W wieku produkcyjnym znajduje się 64,06% populacji. 2019 Na podstawie Ludność według wieku0 – 14 lat15,2%15 – 24 lata11,29%25 – 54 lata40,22%55 – 64 lata14,41%ponad 65 lat18,88% Mediana wiekuogółem43,7 latmężczyźni42 latkobiet45,3 lat Ludność według płciprzy urodzeniu1,26 mężczyzn/kobiet0 – 14 lat1,21 mężczyzn/kobiet15 – 24 lata1,03 mężczyzn/kobiet25 – 54 lata1 mężczyzn/kobiet55 – 64 lata0,93 mężczyzn/kobietponad 65 lat0,85 mężczyzn/kobietogółem0,991 mężczyzn/kobiet Oczekiwana długość życiaW całej populacji82,2 latMężczyzn79,9 latKobiet85 lat mały|390x390px|Struktura narodowościowa Liechtensteinu. Stan na rok 2019.

Struktura narodowościowa