thumb|200px|Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (mołd. i rum.: Republica Autonomă Socialistă Sovietică Moldovenească, ros.: Молдавская Автономная Советская Социалистическая Республика) – republika autonomiczna w składzie Ukraińskiej SRR, należącej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Istniała w latach 1924–1940.
Powstanie Mołdawskiej ASRR Mołdawską ASRR utworzono 12 października 1924 r. zgodnie z sugestią grupy działaczy komunistycznych z Besarabii na czele z Michaiłem Frunze i Grigorijem KotowskimP. Oleksy, Wspólnota..., s. 250-251., którzy chcieli utworzenia w strukturze ZSRR zalążka socjalistycznego państwa rumuńskiegoJ. Solak, Mołdawia..., s. 239-240.. Wyodrębnienie tej republiki miało być wstępem do przyłączenia w przyszłości Besarabii – części terytorium Rumunii, która należała do Cesarstwa Rosyjskiego od 1812 do 1918 r. Miało także ułatwiać kierowanie radzieckich agitatorów socjalistycznych, przygotowujących nową rewolucję, do RumuniiCh. King, The Moldovans, s. 54., a w dalszej perspektywie także na pozostały obszar Bałkanów. W radzieckiej propagandzie otwarcie nazywano MASRR zaczątkiem komunistycznej republiki mołdawskiej, która powstanie po przyłączeniu do ZSRR całej BesarabiiCh. King, The Moldovans, s. 55.. Przekonywano, że przyłączenie Besarabii do Rumunii zostało miejscowym robotnikom i chłopom narzucone siłą przez besarabski parlament, Radę Kraju, i przez rumuńską interwencję zbrojną, która odbyła się na jego wezwanie. W dalszej kolejności zaczęto posługiwać się argumentem narodowościowym, twierdząc, że Mołdawianie byli odrębną od Rumunów grupą narodową i dlatego zamieszkiwane przez nich terytorium nie powinno było wejść w skład państwa rumuńskiegoCh. King, The Moldovans, s. 57..
Wstępem do utworzenia Mołdawskiej ASRR było wyodrębnienie z terytorium Ukraińskiej SRR Mołdawskiego Obwodu Autonomicznego, 6 marca 1924 roku. Utworzeniu republiki bezskutecznie sprzeciwiało się kierownictwo Ukraińskiej SRR, w ramach której miał funkcjonować nowy podmiot.
Pierwszym rządem republiki był komitet rewolucyjny kierowany przez Grigorija Starego (Borisowa), 23 kwietnia 1925 r. przemianowany na komitet wykonawczy MASRR. W grudniu 1924 r. na czele Komunistycznej Partii Mołdawii stanął natomiast Iosif Badiejew. Rada Komisarzy Ludowych MASRR została utworzona w 1925 r., a na jej pierwszego przewodniczącego wybrano Aleksieja Strojewa. W 1924 r. w republice utworzono struktury związków zawodowych i Komsomołu. Podobnie jak w całym ZSRR, wiodącą rolę w polityce MASRR sprawowały struktury Komunistycznej Partii Mołdawii.
Pierwszą siedzibą władz republiki była Bałta. Symbolicznie jednak stolicą republiki nazywano Kiszyniów, oficjalnie określając go jako miasto okupowane przez Rumunię. W 1929 r. siedzibę władz przeniesiono do położonego w bardziej „mołdawskiej” części kraju TyraspolaCh. King, The Moldovans, s. 240.. Oficjalnymi językami MASRR były mołdawski, ukraiński i rosyjski jako najbardziej rozpowszechnione wśród populacji republiki.
Terytorium i ludność Terytorium MASRR liczyło początkowo 7516 km² i stanowiło mniej niż 2% ogólnej powierzchni Ukraińskiej SRRCh. King, The Moldovans, s. 52.. Mołdawska ASRR rozciągała się pomiędzy rzeką Olszanką na północy a ujściem Dniestru do Morza Czarnego na południu, obejmując części ziemi odeskiej i Podola. Weszło do niej dziewięć całych rejonów dawnych guberni odeskiej i podolskiej oraz fragmenty pięciu kolejnych. MASRR podzielono na 12 rejonów, a w 1935 r. przeprowadzono reformę administracyjną, po której ich liczba wzrosła do czternastu.
W momencie utworzenia republiki zamieszkiwało ją 572 114 osób. Największą grupą narodową byli Ukraińcy - 48,5% całej populacji. Mołdawianie stanowili 30,1% mieszkańców MASRR, Rosjanie i Żydzi po 8,5%. W republice żyli ponadto Niemcy (1,9% ludności), Bułgarzy (1%), Polacy (0,8%), Romowie (0,2%) i inni (0,4%). Nadto 137 osób zadeklarowało w spisie powszechnym narodowość rumuńską. Gęstość zaludnienia wynosiła 69 os./km², a ludność miejska stanowiła 13% populacji.
Struktura narodowościowa MASRR ulegała na przestrzeni lat poważnym zmianom. Nigdy jednak Mołdawianie nie stali się w niej większościąCh. King, The Moldovans, s. 72.. Dominowali jedynie w rejonach słobodziejskim i dubosarskim. W największych miastach MASRR przewagę liczebną miały inne narodowości - Rosjanie (w Tyraspolu), Żydzi (w Bałcie i Rybnicy), Ukraińcy (w Kotowsku i Ananjewie).
W 1939 Ukraińcy stanowili 50,7%, Mołdawianie 28,5%, Rosjanie 10,2%, Żydzi 6,2%, Niemcy 2%, Bułgarzy 1,2%, Polacy 0,6% ludności. Polacy głównie zamieszkiwali rejony Rybnicy, Kamionki i Krutego (w 1926 53% Polaków całej republiki), które do II rozbioru Polski w 1793 roku leżały w granicach województwa bracławskiego Królestwa Polskiego.
Miasta Lista miast i osiedli typu miejskiego w 1939 roku: miastopopulacja (1939)rejon20171.Tyraspol43 676miasto wydzielone/2.Bałta17 945bałcki3.Kotowsk16 795kotowski4.Rybnica11 453rybnicki/5.Kamionka7 371kamionecki/6.Grigoriopol7 332grigoriopolski/7.Kodyma6 418kodymski8.Ananiew5 918ananiewski9.Dubosary4 520dubosarski/10.Słobódka2 584kodymski
Historia mały|lewo|Położenie Mołdawskiej ASRR przy Królestwie Rumunii Walka z analfabetyzmem i polityka mołdawianizacji W ramach prowadzonej w całym Związku Radzieckim od 1923 r. polityki korenizacji w MASRR realizowany był jej lokalny wariant - mołdawianizacja. Łączono ją z analogicznymi do podejmowanych w innych regionach ZSRR inicjatywami w zakresie walki z analfabetyzmem i rozwijania sieci szkół. Przed 1917 r. czytać i pisać nie potrafiło 80% mieszkańców powiatów, z których utworzono republikę, a wśród etnicznych Mołdawian procent ten był jeszcze wyższy.
W MASRR szczególny nacisk miał być kładziony na naukę czytania i pisania po mołdawsku, rozbudowę sieci szkół kształcących w tym języku i tworzenie wydawnictw publikujących w nim. W ramach kampanii alfabetyzacyjnych szczególnie działania adresowano do kobiet, gdyż przed rewolucją tylko jedna na dziesięć Mołdawianek umiała czytać i pisać, pozostawały natomiast pod silnym wpływem Cerkwi prawosławnej i ruchów mistycznychCh. King, The Moldovans, s. 74-75.. Tylko w ciągu pierwszego roku istnienia MASRR odsetek ludności piśmiennej wzrósł do 36,9% (wśród etnicznych Mołdawian - 25,8%). W celu skuteczniejszej walki z analfabetyzmem w 1930 r. wprowadzono w MASRR obowiązek kształcenia na poziomie podstawowym, od połowy dekady - w siedmioletniej szkole podstawowej. Do lat 1938–1939 w MASRR działały szkoły z językami wykładowymi wszystkich żyjących w niej mniejszości, następnie szkoły niemołdawskie przekształcono w ukraińskie i rosyjskie. W r. 1931 różnymi formami kształcenia objęto blisko połowę (48,5%) populacji MASRR. Postępy walki z analfabetyzmem spowalniał fakt, że w latach 30. dwukrotnie zmieniano oficjalny alfabet używany do zapisu języka mołdawskiego, najpierw wprowadzając w miejsce cyrylicy łacinkę, a w 1938 r. ponownie cyrylicę. Mimo to do 1940 r. analfabetami pozostało zaledwie 7 tys. mieszkańców republiki. W 1930 r. w Tyraspolu otwarto Instytut Pedagogiczny, zaś w 1932 r. Wyższą Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego. Były to pierwsze w historii uczelnie wyższe w regionie Naddniestrza, na których kształciła się mołdawska radziecka inteligencja. W 1939 r. instytut kształcenia nauczycieli otwarto również w Bałcie.
mały|Widok centrum Tyraspola w 1941 r. Podjęto także próbę wykreowania nowoczesnego narodu mołdawskiego, odrębnego od rumuńskiego, i jego językaCh. King, The Moldovans, s. 64.. Działaniom tym przewodzili Pavel Chior, komisarz oświaty MASRR i językoznawca Leonid MadanCh. King, The Moldovans, s. 66.. Kierunek polityki kulturalnej był przedmiotem dyskusji w kierownictwie politycznym MASRR między zwolennikami w pełni samodzielnego rozwoju Mołdawian jako narodu, zwolennikami skupienia się na eksporcie rewolucji w kierunku rumuńskim i reprezentantami stanowiska pośredniego.
W ramach polityki mołdawianistycznej zakładano zwiększenie liczby etnicznych Mołdawian w organach partyjnych i administracji państwowejCh. King, The Moldovans, s. 70.. Pierwszego z zakładanych celów nigdy nie zrealizowano w pełni, znaczące stanowiska w aparacie partyjnym i państwowym zajmowali w MASRR działacze pochodzenia miejscowego, ale nie mołdawskiego. Pierwszym sekretarzem partii komunistycznej w republice przez niemal cały okres jej istnienia był działacz wywodzący się z innej grupy etnicznejCh. King, The Moldovans, s. 74.. Jedynym wyjątkiem był Mołdawianin Ivan Placinda kierujący partią w latach 1931-1932J. Solak, Mołdawia..., s. 241-242.. W 1925 r. narodowość mołdawską deklarowało jedynie nieco ponad 6% członków partii komunistycznej, pięć lat później stanowili oni jedną czwartą członkówCh. King, The Moldovans, s. 73..
Polityka mołdawianizmu została zarzucona w 1931 r., podobnie jak analogiczne inicjatywy w innych republikach. W 1938 r., gdy polityka zagraniczna i językowa państwa zmieniła się ponownie, powrócono do mówienia o odrębnych narodach i językach rumuńskim i mołdawskim, a do zapisu tego drugiego zaczęto stosować cyrylicę. Nie podejmowano już jednak prób oddolnego budowania wysokiej kultury mołdawskiej na bazie kultury ludowej, oficjalnie odmienne języki w rzeczywistości niczym się nie różniłyCh. King, The Moldovans, s. 84-85..
Przemiany gospodarcze i społeczne. Represje Pod rządami komunistów całkowicie rolniczy kraj (89,9% mieszkańców w 1926 r. utrzymywało się z pracy na roli, zaś robotników było zaledwie 0,4%) został częściowo uprzemysłowiony. Tyraspol jako stolica MASRR, stał się znaczącym ośrodkiem przemysłowym i kulturalnym. W związku z brakiem złóż surowcowych w republice rozwijano głównie przemysł lekki, drzewny i metalowy. Liczba robotników i urzędników wzrosła wskutek industrializacji z 16,9 tys. w 1926 do 61,8 tys. w 1939, liczba samych robotników - z 8,4 tys. do ok. 30 tys. Znacząco rozwinięto państwowy system opieki zdrowotnej.
Poziom życia w MASRR nigdy nie był wysoki, większość dochodów uzyskiwanych przez tworzone w toku industrializacji zakłady przemysłowe przeznaczano na ich dalszą rozbudowę i dopiero w dalszej kolejności na cele społeczne. Do początku lat 30. w miastach republiki panowało wysokie bezrobocie, toteż tylko w latach 1925-1927 ok. 18 tys. obywateli MASRR dobrowolnie emigrowało z niej do innych miast Ukraińskiej SRR lub na Krym.
Kolektywizacja W latach 30., podobnie jak w całym ZSRR, w Mołdawskiej ASRR miała miejsce przymusowa kolektywizacja i związane z nią represje. W 1930 r. w kilku rejonach MASRR miały miejsce lokalne bunty przeciwko organizacji kołchozów, którym przewodziły kobiety. Jeden z największych, z udziałem 400 kobiet, miał miejsce w Niezawiertajłowce w rejonie słobodziejskimCh. King, The Moldovans, s. 75.. W 1928 r. w MASRR funkcjonowało 118,1 tys. gospodarstw wiejskich. Latem roku następnego w republice działało 400 kołchozów, a do końca 1931 r. siłą skolektywizowano 70,2% gospodarstw tego obszaru. Do stycznia 1940 r. w MASRR poza kołchozami pozostało jedynie 2415 gospodarstw.
W 1931 roku w ramach walki z kułakami władze wysiedliły z terenów Mołdawskiej ASRR do Kazachstanu ok. 2000 rodzin. Tysiące ludzi przez graniczny Dniestr uciekły z kraju do sąsiedniej Rumunii, według prasy rumuńskiej było to nawet 20 tys. osób. Przynajmniej 20 tys. zmarło na terenie MASRR wskutek głodu, jaki wybuchł w związku z kampanią kolektywizacyjną. 23 lutego 1932 r. w wiosce Olănești funkcjonariusze radzieckiej straży granicznej zastrzelili ok. 40 osób, które usiłowały przekroczyć Dniestr i dostać się do Rumunii. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w prasie europejskiej.