thumb|Pałac w Duksztach, miejsce urodzenia Heleny z Zanów Stankiewiczowej i jej brata Tomasza (1902–1989); lata międzywojenne thumb|Młoda Helena Zanówna z bratem Tomaszem (1902–1989) i matką, Teresą Dowgiałło thumb|Helena Stankiewicz z córką Marią (1927–1940) thumb|Dedykacja Heleny Stankiewicz w książce Pani na Berżenikach, którą otwiera wiersz Tomasza Zana „Promienistego” thumb|Helena Stankiewicz z dziećmi: Krystyną i Józefem, Warszawa, 16 października 1993 thumb|Pogrzeb Heleny Stankiewicz, Warszawa, kościół św. Karola Boromeusza na Cmentarzu Powązkowskim, 18 kwietnia 1996 mały|Grób Heleny Stankiewicz na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera K-K-6) Helena Stankiewicz (ur. 7 lipca 1904 w Duksztach, zm. 14 kwietnia 1996 w Warszawie) – polska działaczka społeczna, autorka wspomnień i wierszy.
Życiorys Córka Tomasza Zana (1876–1950) i Teresy Dowgiałło (1884–1945). Prawnuczka Tomasza Zana „Promienistego” (1796–1855), bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza, siostra Tomasza Zana, konspiratora i żołnierza AK. Do wybuchu I wojny światowej (1914) mieszkała w majątku swego ojca w Poniemuniu na Litwie, następnie z rodziną w Rosji, gdzie przebywała do wybuchu rewolucji październikowej. Do Polski powróciła w 1919. Uczyła się w gimnazjum polskim w Kownie (Litwa). Po maturze, w 1925 wyjechała do rodziny w Polsce. Studiowała na wydziale rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W 1926 wyszła za mąż za Kazimierza Stankiewicza (1894–1973) i zamieszkała z mężem w majątku Berżeniki (obecnie Litwa). W 1927 urodziła się ich córka Maria (zm. 1940), a następnie Krystyna (1931–2016)Krystyna Stankiewicz (1931–2016) – nekrolog oraz syn Józef (1936–2011)Józef Stankiewicz (1936–2011) – nekrolog.
Po wybuchu II wojny światowej cała rodzina została zmuszona do opuszczenia majątku i zamieszkania w Wilnie. Helena Stankiewicz była żołnierzem Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego. W 1945 Kazimierz Stankiewicz został wywieziony do łagru sowieckiego w Saratowie (skąd wrócił w 1949), a reszta rodziny znalazła się w Warszawie.
Mieszkała na warszawskim Żoliborzu, przy ulicy Krasińskiego 20. Po wojnie pracowała jako kierowniczka stołówki i magazynierka w magazynie narzędzi medycznych. Pochowana 18 kwietnia 1996 na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera K-6-6).
Twórczość wspomnieniowa i poetycka W 1991 w Londynie ukazały się wspomnienia Heleny z Zanów Stankiewiczowej pt. Pani na Berżenikach, spisane przez Wojciecha Wiśniewskiego. Książka stanowiła nieformalną drugą część wydanych dwa lata wcześniej w Paryżu rozmów z bratem Heleny Stankiewicz, Tomaszem Zanem (1902–1989), pt. Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem. Publikacja, bogato ilustrowana fotografiami archiwalnymi, stanowi niezwykłe świadectwo historii ziemiaństwa polskiego na Wileńszczyźnie w II Rzeczypospolitej, a potem w powojennej Polsce, w wieku XX. Jest także historyczną opowieścią o losie rodu Zanów. Uzupełnia ją korespondencja autorki z Czesławem Miłoszem.
Helena z Zanów Stankiewiczowa była także autorką wierszy, będących świadectwem losu tych wszystkich, którzy zmuszeni zostali do opuszczenia swych domów na Kresach II Rzeczypospolitej, m.in.:
„W małym mieszkanku”
W małym mieszkanku na trzecim piętrze Mieszkanko małe, lecz duże wnętrze Dwa pokoiki małe i ciasne Lecz miejsca dużo bo serce własne Nie mamy wielkich tu możliwości Dać ludziom chcemy trochę radości Kochać tradycje ojców najświętsze W małym mieszkanku na trzecim piętrze Nie ci co szumni nie ci co butni Ale stroskani prawdziwie smutni Dla Was otwarte serc naszych wnętrze W małym mieszkanku na trzecim piętrze
oraz
„Maki”
O maki wy promieniste Płatki macie jak ogień czerwone Pod oknem gdzie jabłonie cieniste Rosłyście w dni szczęściem olśnione Tak was było wiele tak wiele Mówiono mi: „zrywaj bo mało” Dzisiaj rosną osty pokrzywy i chmiele Bo tam gospodarza nie stało A gospodarz po ciężkich zmaganiach Ma mieszkanko na pięterku w mieście Ma balkonik, a w skrzynkach szczypiorek Ma ogródek po latach nareszcie W długiej skrzynce też rośnie nasturcja I maciejka liliowa skromniutka By pamiętał gospodarz że kiedyś Właścicielem był większego ogródka Idź na balkon i zrywaj szczypiorek Tak go dużo więc zrywaj do woli A że maki tam zarosły chwastami Niech Cię serce gospodarza nie boli
Przypisy
Publikacje książkowe Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową (rozmowy przeprowadził Wojciech Wiśniewski; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1991, ; wydanie 2: Wydawnictwo LTW, Warszawa 2003, ; wydanie 3: Wydawnictwo LTW, Łomianki 2026, ) Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem (rozmowy przeprowadził Wojciech Wiśniewski; Editions Spotkania, Paryż 1989, ; wydanie 2 jako: Zan. Ostatni z rodu, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2015, ) Leonard Perepeczko (1900–1996), W łagrach na „saratowskim szlaku” (seria: „Biblioteka Zesłańca”; posłowiem i przypisami opatrzył Aleksander Srebrakowski; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1993)
Recenzje i publikacje prasowe Źródło: Biblioteka Domu Literatury w Warszawie Paweł Głogowski, Litwo! Ojczyzno moja! („Tygodnik Solidarność” Nr 19, 8 maja 1992) Krzysztof Masłoń, Smak wileńskiego chleba („Rzeczpospolita”, 16 maja 1992) Tadeusz Żółciński, Kresowiacy wspominają („Glob24” Nr 136, 8 czerwca 1992) Alina Gutek, Pamięć i trwanie („Zwierciadło” nr 8/1751, sierpień 1992) I. Miklasiewicz, Trochę Wilna w Warszawie, czyli spotkanie z prawnuczką Promienistego – Heleną z Zanów Stankiewiczową („Spotkanie” (Wilno), nr 8/32, sierpień 1995) Mariusz Kubik, Pożegnania. Helena z Zanów Stankiewiczowa (1904–1996) („Gazeta Wyborcza (Stołeczna)”, 14 kwietnia 1997) Eulalia Morąg, Obok Orła znak Pogoni (Książka na weekend) („Dzień Dobry” Nr 10, 7 marca 2003) Paweł Zawadzki, Człowiek z Kresów (o książkach Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem oraz Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową; „Twórczość” Nr 5, maj 2004)
Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Zmarli w 1996 Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej