right|240px|thumb|Pałac w Duksztach, miejsce urodzenia Tomasza Zana, lata międzywojenne right|240px|thumb|Młody Tomasz Zan z siostrą Heleną i matką Teresą Dowgiałło right|240px|thumb|Rodzice Tomasza Zana: Tomasz Zan i Teresa Dowgiałło Tomasz Bronisław Zan, pseudonim „Tomasz”, „Oleś”, „Sęk”, „Michał”, „Gajowy”, „Borek” (ur. 21 września 1902 w Duksztach, zm. 11 maja 1989 w Warszawie), polski inżynier rolnik, żołnierz Armii Krajowej, kawaler Krzyża Srebrnego Orderu Virtuti Militari.

Życiorys Prawnuk Tomasza Zana – „Promienistego”. Syn Tomasza Zana (1876–1950) i Teresy Dowgiałło (1884–1945), brat Heleny Stankiewicz (1904–1996). Ostatni potomek w linii męskiej rodu Zanów.

W 1913 roku wstąpił do drużyny skautów założonej przez Andrzeja Małkowskiego w szkole księdza J. Gralewskiego w Starej Wsi koło Warszawy.

Był ochotnikiem w 3 Dywizji pod dowództwem gen. Wacława Iwaszkiewicza w korpusie gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Walczył w obronie Wilna w 1918. W Suwałkach w 1919 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Brał udział w walkach dywersyjnych w rejonie Sejn. Po zdaniu matury w 1920 został przydzielony do I baterii 8 pułku artylerii polowej w brygadzie gen. Stefana Pasławskiego. Następnie został internowany przez Litwinów po przekroczeniu Niemna. Uciekł z obozu internowania w Kozłowej Rudzie i przez Kłajpedę, Gdańsk dostał się do Warszawy. W lipcu 1920 wstąpił jako ochotnik do 211 pułku ułanów pod dowództwem rotmistrza Jerzego Dąbrowskiego. Dowodził plutonem w szwadronie por. A. Sztejnige. Dwukrotnie ranny w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

Zwolniony z wojska w 1922, studiował na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie i na Uniwersytecie w Poznaniu, gdzie w 1926 otrzymał dyplom inżyniera rolnika. Od 1925 oficer rezerwy w 4 pułku Ułanów Zaniemeńskich.

23 marca 1939 powołany do wojska jako porucznik rezerwy w DOK nr III w Grodnie, od sierpnia 1939 – rotmistrz. Kampanię wrześniową odbył na froncie Osowiec–Wizna. Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Kownie, gdzie pozostał jako oficer dyspozycyjny wywiadu wojskowego na kraje bałtyckie. Współorganizował siatkę wywiadu pod kryptonimem „Wierzba”. Od grudnia 1939 należał do Związku Walki Zbrojnej. Aresztowany przez policję litewską trafił do obozu koncentracyjnego w Drymitriawie, skąd zwolniono go przed aneksją Litwy przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W lipcu 1941 przedostał się do Warszawy gdzie powołano go przez Komendę Główną ZWZ-AK na szefa Ośrodka II północno–wschodniego wywiadu ofensywnego. Od sierpnia 1942 był szefem oddziału dyspozycyjnego KG AK w Kedywie, pod kryptonimem „Sęk–Motor”. Od lipca 1943 został szefem STARTU – III (zaopatrzenie oddziałów AK w Okręgu „Nów” i 19 Dywizji AK w Nowogródzkiem). 3 września 1943 awansował do stopnia majora. W okresie Akcji „Burza” był szefem sztabu 30 Poleskiej Dywizji Piechoty AK. Internowany przez Armię Czerwoną 18 sierpnia 1944 został wywieziony do Riazania. W lutym 1946 powrócił do Polski.

W 1951 aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa, więziony m.in. przez trzy lata śledztwa w areszcie przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.

Życie prywatne 18 sierpnia 1931 poślubił Alinę z d. Kaszuba (1908-2006), mieli trzy córki: Teresę, Małgorzatę i Monikę oraz syna Tomasza, który zmarł zaraz po urodzeniu.

Wspomnienia Tuż po jego śmierci ukazała się książka Wojciecha Wiśniewskiego Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem ; Nagroda im. Stanisława Konarskiego za najlepszą książkę 1989 roku, przyznana przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich), wznowiona i uzupełniona w 2015 pt. Zan. Ostatni z rodu. Dwa lata później ukazała się część druga w formie wywiadu-rzeki z jego siostrą, Heleną z Zanów Stankiewiczową, której wydanie drugie ukazało się w 2003, a trzecie - w 2026 .

Otrzymane odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari – 11 sierpnia 1944 Krzyż Niepodległości z Mieczami za POW 1918/1919 – w 1930 Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami za Okręg „Nów” 1944

Krzyż Walecznych – trzykrotnie za POW-Suwałki, POW-Kowno, 211 Pułk Ułanów

ponadto inne odznaczenia polskie i zagraniczne.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Harcerze Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (siedmiokrotnie) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Oficerowie Armii Krajowej Kategoria:Polscy zesłańcy w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Uczestnicy akcji „Burza” Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Więźniowie więzienia mokotowskiego (Polska Ludowa) Kategoria:Internowani na Litwie w latach 1918–1939 Kategoria:Żołnierze formacji ochotniczych w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1989